Historia grafiki cz.2

Kolekcjonowanie dzieł sztuki warto zacząć od kupowania prac na papierze czyli grafiki lub fotografii artystycznej, ponieważ są one dostępne w stosunkowo niskich cenach i w szerokim wyborze. Możemy nabyć je na aukcjach grafiki i plakatu, w galeriach dzieł sztuki i antykwariatach, ale aby dokonać odpowiedniego wyboru, warto wcześniej zaznajomić się z twórczością poszczególnych artystów na przestrzeni wieków oraz z różnorodnymi technikami graficznymi.

Techniki graficzne dzielimy na trzy grupy:

  • techniki druku wypukłego – drzeworyt, linoryt, gipsoryt
  • techniki druku wklęsłego – miedzioryt, akwaforta, akwatinta, mezzotinta, sucha igła, miękki werniks, staloryt
  • techniki druku płaskiego – litografia, algrafia, cynkografia, fotolitografia

Druk wypukły polega na żłobieniu w matrycy linii i płaszczyzn, które mają być niewydrukowane – ślad pozostawiają wypukłe części formy drukowej.

W druku wklęsłym odwrotnie – farbę wciera się w miejsca wyżłobione lub wytrawione, które następnie odbija się na papierze.

W druku płaskim artysta opracowuje rysunek wprost na płaszczyźnie płyty; część nie pokryta rysunkiem odporna jest na przyjmowanie farby drukarskiej.

Istnieje również druk sitowy (serigrafia), gdzie farba jest przetłaczana przez matrycę.

DRZEWORYT

Drzeworyt jest najstarszą techniką graficzną, w której rysunek nanosi się na gładko wyszlifowaną drewnianą deskę, następnie opracowuje się ją dłutami i nożami tworząc zagłębienia. Drukują wypukłe części matrycy, w zależności od układu słojów klocka można wyróżnić dwie podstawowe techniki drzeworytnicze: drzeworyt langowy – linie wycina się wzdłuż słojów drewna oraz drzeworyt sztorcowy – rysunek wycina się w poprzek słojów, uzyskując bardziej precyzyjne linie.

Początkowo stempli drewnianych używano do druku na tkaninie (Indie oraz kraje arabskie). Najwcześniej technikę drzeworytu do druku na papierze wykorzystano w Korei, następnie w Chinach (VII-X w.), gdzie buddyści używali odbitek drzeworytniczych do celów misyjnych. Z 868 roku pochodzi pierwsza książka blokowa Diamentowa sutra.

W Europie technika drzeworytu rozpowszechniła się dopiero w XIV w. Około 1370 – 1380 powstał Le Bois Protat – najstarszy, pochodzący z Francji,  zachowany fragment drewnianego stempla z przedstawieniem scen Ukrzyżowania i Zwiastowania.

 

Le Bois Protat, fot.Wikipedia

 

Pierwsze odbitki odbijane były jednostronnie, na pojedynczych arkuszach papieru tzw. drzeworyty luźne. Były to zazwyczaj karty do gry lub scenki religijne. Odbitki charakteryzował surowy rysunek konturowy, pozbawiony modelunku światłocieniowego, w późniejszym okresie kolorowano je farbami.” Św. Krzysztof”  z 1423 r.  z klasztoru w Buxheim w Austrii jest najstarszym datowanym drzeworytem.

 

Św. Krzysztof, 1423 r., drzeworyt, fot. Pinterest

 

Wraz z rozwojem papiernictwa w XV w. nastąpił dalszy rozwój techniki: powstały duże warsztaty drzeworytnicze (Reisser, Formschneider, Briefmaler). W tym okresie pojawiły się pierwsze książki blokowe (ksylograficzne) – w tym samym klocku drewnianym wycinano zarówno tekst, jak i ilustracje, a nie zapisane rewersy kart sklejano razem,  następnie zszywano. Najważniejsze europejskie książki blokowe to „Apocalypsis”,Biblia Pauperum”, „Speculum Humanae Salvationis”, „Ars Memorandi”, „Ars Moriendi”, „Vita, Passio et Resurrectio Jesu Christi”.

Wraz z wynalezieniem przez Gutenberga ruchomej czcionki ok. 1455 r. i rozwojem druku książkowego następuje rozdzielenie tekstu i obrazu.  „Kronika świata” Hartmana Schedla (1493)  jest największą książką z XV w. , do której 1809 ilustracji drzeworytniczych wykonał norymberski malarz Michael Wolgemut.

 

Cracovia, Kronika śwata, Michael Wolgemut, fot. Wikipedia

 

Z jego pracowni wywodzi się największy mistrz niemieckiego renesansu, a zarazem jedna z największych indywidualności w historii grafiki – Albrecht Dürer (1471 – 1528), z twórczością którego wiążą się początki grafiki autorskiej. Do swojej sztuki wprowadził renesansowe wzorce ze sztuki włoskiej, artysta wspaniale operował światłocieniem i ekspresyjną linią. Najpiękniejsze jego drzeworyty to: ” Wielka Pasja”, „Apokalipsa”, „Życie Marii” czy „Mała Pasja”. Najdoskonalszym technicznie drzeworytem z XVI w. jest „Św. Trójca” z 1511 r.

 

Albrecht Dürer, Św. Trójca, 1511 r., drzeworyt, fot. Encyklopedia PWN

 

Z warsztatu Dürera wywodzili się inni znani drzeworytnicy: Hans z  Kulmbachu, Hans Baldung zw. Grien. Słynni byli również Hans Holbein mł., Lucas Cranach st., Lucas van Leyden i Erhard Altdorfer („Biblia lubecka”).

W XVI w. wyprowadzono również tzw. białoryt, w którym występuje biały rysunek na czarnym tle – jego głównym reprezentantem był Urs Graf (1485-1527/1528).

 

Urs Graf, Rycerz, białoryt, fot. Europeana.eu

 

Pojawiają się również pierwsze drzeworyty światłocieniowe, które umożliwiły naśladowanie efektów rysunku wykonanego rozwodnionym tuszem na papierze. W latach 1507 – 1508 powstają drzeworyty  „en camaieu” – jest to technika z klockiem wiodącym i jednym klockiem tonowym, dającym odcień koloru. Pierwszym datowanym drzeworytem światłocieniowym jest rycina Hansa Burgkmaira  „Kochankowie zaskoczeni przez śmierć” z 1510 r. Później pojawia się drzeworyt chiaroscuro,  wykonany z wielu klocków tonowych, niekiedy z pominięciem klocka kluczowego. Pierwszy zastosował go Niderlandczyk Jost de Negker (1508), ale najlepszymi przedstawicielami tej techniki byli Włosi: Ugo da Capri (koncesja od senatu weneckiego na wykonywanie drzeworytów chiaroscuro), Antonio da Trento, Andrea Andreani. Wybitne osiągnięcia na tym polu mieli również Hans Burgkmair st. i Hans Baldung – Grien.

 

Ugo da Capri, Diogenes, drzeworyt chiaroscuro, fot. Wikipedia

 

Pod koniec XVI w. z drzeworytem zaczęły konkurować nowsze techniki graficzne – miedzioryt i akwaforta, chociaż wielu artystów starało się utrzymać technikę drzeworytu na wysokim poziomie artystycznym, np. współpracownik Rubensa Christoffel Jegher oraz Jan Lievens, przyjaciel Rembrandta;  we Francji Jean Michel Papillon ( ilustracje do „Bajek” La Fontaine`a).

Odrodzenie techniki nastąpiło po wynalezieniu przez Thomasa Bewicka w 1771 r. drzeworytu sztorcowego, który pozwalał rytować we wszystkich kierunkach i osiągać bardziej malarskie efekty.

 

Thomas Bewick, Żółta sowa, drzeworyt sztorcowy, fot. Wikipedia

 

W XIX w.  nowa technika rozprzestrzeniła się w Anglii w związku z działalnością Wiliama Morrisa, propagującego piękną książkę oraz we Francji. Była popularną techniką ilustracyjną dla prasy i książek, a także reprodukcyjną, odtwarzającą dzieła malarskie.

 

Gustaw Dore, Boska Komedia, drzeworyt sztorcowy, fot. Pinterest

 

Apogeum  rozwoju drzeworytu sztorcowego możemy zaobserwować w pracach  wybitnych francuskich artystów – ilustratorów:  Honore Daumier i Gustawa Dore. Wokół malarza – grawera Augusta Leper`a powstała szkoła drzeworytnicza.

Pod koniec XIX w., wraz ze wzrostem zainteresowania estetyką „prymitywu” nastąpiło odrodzenie drzeworytu langowego. Pionierem był Paul Gauguin, którego ryciny stały się inspiracją dla francuskich nabistów, fowistów i niemieckich ekspresjonistów. W technice tej tworzyli: Edward Munch, Franz Marc, Emil Nolde.

 

Paul Gauguin, Auti te pape, drzeworyt barwny, fot. Rynek i Sztuka

 

LINORYT

Jest to technika uprawiana od początku XX w. Negatyw opracowuje się na kawałku linoleum, a zasady techniczne i efekty formalne są podobne jak w drzeworycie langowym. Najwybitniejsze prace w tej technice wykonywał Pablo Picasso.

 

Pablo Picasso, Brodaty w wieńcu, linoryt barwny, fot. Encyklopedia PWN

 

MIEDZIORYT

Technika druku wklęsłego, w której rysunek wykonuje się rylcem na wypolerowanej miedzianej płycie, następnie pokrywa się go  farbą i odbija się na prasie. Na powierzchni papieru druk miedziorytniczy jest lekko wypukły.

Miedzioryt wywodzi się prawdopodobnie ze złotniczej techniki niella, którą posługiwali się włoscy artyści w pierwszej połowie XV w. Pierwszy datowany miedzioryt pochodzi z 1446 r. i przedstawia biczowanie Chrystusa. Główne ośrodki miedziorytnicze powstały w drugiej połowie XV w. we Włoszech,  w Niemczech i Niderlandach.  W górnej Nadrenii działał Mistrz Kart do Gry i jego uczeń Mistrz E.S. , który wprowadził szrafirunek krzyżowy – cieniowanie przy pomocy krzyżujących się linii).

 

Mistrz Kart do Gry, Ptaki, miedzioryt, fot. Wikipedia

 

Mistrz E.S.  Chrystus Boleściwy, miedzioryt, fot. Wikipedia

 

Pierwszym znanym z nazwiska mistrzem miedziorytu był Martin Schongauer, ale najdoskonalsze ryciny wykonał Albrecht Dürer, z których najbardziej znane to: „Rycerz, śmierć i diabeł”, Św. Hieronim” i „Melancholia”.

 

Albrecht Dürer, Rycerz, śmierć i diabeł, miedzioryt, fot. Encyklopedia PWN

 

We Włoszech technikę miedziorytu do perfekcji doprowadzili: Antonio Pollaiuolo, Andrea Mantegna i Marcantonio Raimondi.  Na północy Lucas van Leyden został nazwany niderlandzkim „Dürerem”, ponieważ zasłynął wyborną techniką miedziorytniczą.  Z czasem wiele warsztatów miedziorytniczych zaczęło specjalizować się w reprodukowaniu prac wybitnych malarzy, np. Petera Paula Rubensa (grafiki Boeltiusa Bolswerta, Paula Pontiusa). W XVII w. głównym ośrodkiem miedziorytu stała się Francja, gdzie działają: Antoine Masson i Robert Nanteuil. Claude Mellan (1598-1688)  tworzył majstersztyki techniczne metodą taille simple, polegającą na wykonaniu ryciny jedną spiralną linią, np.  „Chusta św.Weroniki”. Pod koniec XVII w. zainteresowanie tą dziedziną grafiki słabnie.

 

Claude Mellan, Chusta św. Weroniki, miedzioryt, fot. Wikipedia

 

MIEDZIORYT PUNKTOWANY

Odmiana miedziorytu, w której grafik nie posługuje się kreską, lecz wybija na płycie drobne punkciki, co daje na rycinie efekt szerszej gamy szarości. Do prekursorów tej techniki należy działający w XVI w. Guilio Campagnola, ale największy rozwój nastąpił dopiero w Anglii w XVIII w. – W. Ryland i F. Bartolozii.

 

Giulio Campagnola, Leżąca Wenus, miedzioryt punktowany, fot. Wikimedia Commons

 

STALORYT

Technika, w której zasady wykonywania rytu i odbijania są takie same jak w miedziorycie, ale negatyw opracowuje się na płycie stalowej. Technika ta została po raz pierwszy zastosowana w Anglii przez Karola Heatha w 1820 r., następnie rozpowszechniła się we Francji i Anglii. Rytowano widoki miast, albumy z krajobrazami, żurnale mód oraz wykonywano ilustracje  książkowe ( trwałość płyty umożliwiała uzyskanie bardzo dużej ilości odbitek). Staloryt dzisiaj używany jest do druku znaczków pocztowych i papierów wartościowych, ale rzadko w grafice artystycznej.

 

Adolphe Rouargue, Plac zamkowy w Warszawie, staloryt, fot. Desa

 

SUCHA IGŁA (SUCHORYT)

W tej technice druku wklęsłego rysunek graweruje się na miedzianej, mosiężnej lub cynkowej płycie metalową igłą, która pozostawia rowek i wiórek metalowy, zatrzymujące farbę. Daje to efekt tzw. dymka, obok głównej kreski, co przypomina na odbitce szkic ołówkowy. Suchą igłę stosowano często jako uzupełnienie innych technik graficznych – akwaforty, akwatinty, mezzotinty, miękkiego werniksu.

Po raz pierwszy suchą igłę zastosował Mistrz Księgi Domowej z Wolfegg, określany  również Mistrzem Kabinetu Amsterdamskiego (ok.1480). Jako samodzielną technikę pierwszy zastosował ją Andrea Mandolla (1522 – 1563).

 

Mistrz Księgi Domowej, Śmierć i młodzieniec, sucha igła, fot. Wikipedia

 

 

AKWAFORTA

Nazywana inaczej kwasorytem została wynaleziona na przełomie XV – XVI w.  Polega na wykonaniu rysunku igłą grawerską w warstwie ochronnej, którą powleczona jest płyta metalowa. Odsłonięte partie są poddane działaniu kwasu. Powstają w ten sposób zagłębienia, w których zatrzymuje się farba, przenoszona następnie na papier w prasie wklęsłodrukowej. Technika akwaforty daje w rycinach efekty przypominające swobodne rysunki piórkiem.

Początkowo do druku używano płyt żelaznych, ale ulegały korozji, dlatego też z czasem zaczęto stosować płyty miedziane. Pierwsze datowane akwaforty Ursa Graffa pochodzą z 1413 r. W XVI w. znanymi artystami tworzącymi w tej technice byli: Albrecht Altdorfer, Włosi Francesco Mazzuola i  Federico Barocci, w Niderlandach Lucas van Leyden, Pieter Bruegel i Bartholomaeus Spranger.

Wybitny wkład w rozwój akwaforty miał  Rembrandt van Rijn (1606 – 1669), który wykonał ok. 350 rycin w tej technice. Wprowadził subtelny, swobodny styl malarski, wspaniałe efekty światłocieniowe i miękką linię rysunku. Technikę uzupełniał suchą igłą, przecieraniem płyty pumeksem, pogłębianiem rytu rylcem. Najsławniejsze ryciny to: Przekupień trucizny na szczury (1632), Krajobraz z trzema drzewami (1643), Autoportret w czasie rysowania (1645), Trzy krzyże (1653), Chrystus w Emaus (1654), Ecce Homo (1655). Jego prace stały się inspiracją dla następnych pokoleń artystów.

 

Rembrandt van Rijn, Trzy krzyże, akwaforta, fot. Wikipedia

 

Rembrandt van Rijn, Uczony w swojej pracowni („Faust”), akwaforta, sucha igła miedzioryt, fot. PAUart

 

Mistrzami akwaforty w XVII w. byli także Jacob van Ruisdael, Jacques Callot, Claude Lorrain, Guido Reni i Giovanni Francesco Grimaldi.

W XVIII w. powstała akwaforta tonowana, w której płyta przed odbiciem tonowana jest tamponem.

 

Józef Pankiewicz, Ulica Jerzual w Dinan, z kotem, akwaforta tonowana, fot. cyfrowe. mnw. art.pl

 

AKWATINTA

Została wynaleziona w XVIII w. przez grafika francuskiego Jean’a Baptiste’a Le Prince’a, ucznia Francoisa Bouchera. Operuje nie linią, ale plamą, umożliwiając efekty światłocieniowe, przypominające rysunki węglem lub akwarelą, stąd nazywana manierą lawowaną lub ołówkową.  Często stosowana była w połączeniu z akwafortą, co pozwalało zespolić efekty linearne ze światłocieniowymi.

 

 

Jean Baptiste Le Prince, Kołyska, akwatinta, fot. Wikimedia Commons

 

 

Płytę metalową pokrywa się równomierną warstwą sproszkowanej kalafonii lub asfaltu o różnej grubości ziarenek i podgrzewa, by przylgnęły do powierzchni płyty. Stosuje się także rozpyloną w specjalnym pudle żywicę, która roztapiając się osiada kropelkami na metalu. Kwas przedostając się między ziarnkami do metalu trawi w nim siatkę zagłębień, pozostawiając jasne punkciki. Przed zanurzeniem w kwasie, zaznacza się rysunek pędzelkiem umoczonym w werniksie woskowym oraz pokrywa te powierzchnie,  które mają pozostać jasne. Gradację tonów uzyskuje się różnicując czas trawienia płyty.

W mistrzowski sposób akwatintę stosował Francisco de Goya w cyklach graficznych” Los Caprichos (Kaprysy)”, „Los Desastres della Guerra (Okrucieństwa wojny)” i „Los Disparates „(Szaleństwa).

 

 

Francisco de Goya, Kolos, akwatinta, fot. Wikipedia

 

 

SPOSÓB KREDKOWY

Ta nowa technika graficzna (fr. maniere de crayon) została wynaleziona w drugiej połowie XVIII w. przez Jean – Charles Francois ( 1717-1769) i ulepszona przez Gilles’a Demarteau (1722-1788). Na płycie metalowej pokrytej werniksem akwafortowym opracowuje się rysunek za pomocą różnego rodzaju ruletek. Po wytrawieniu rysunek na odbitce przypomina rysunek kredkowy.

 

Gilles Demarteau, reprodukcja obrazu Francois Boucher, maniere de crayon, fot. Wikipedia

 

ODPRYSK

Wynaleziona przez Feliksa Bracquemonda (1833-1914). Na płycie metalowej rysuje się piórem lub pędzlem specjalnym atramentem. Po zaschnięciu rysunku płytkę powleka się warstwą werniksu akwafortowego i wkłada do wody, pod wpływem której kreski pęcznieją i odpryskują razem z werniksem, następnie poddaje się ją trawieniu.

Technikę odpryskową łączy się często z akwafortą lub akwatintą.

MEZZOTINTA

Nazywana również  sztuką czarną, została wynaleziona w 1642r. w Holandii przez Ludwika von Siegen . Płytę miedzianą sieka się równomiernie specjalnym narzędziem tzw. chwiejakiem, tak by odbitka z niej wykonana dała jednolity czarny ton. Później gładzikiem poleruje się te płaszczyzny, które mają być na rycinie jaśniejsze, aż do zupełnego wygładzenia w partiach białych. W tej technice uzyskuje się podobne efekty malarskie jak w akwatincie, ale bez procesu trawienia.

Największy rozkwit mezzotinty nastąpił w Anglii i Wiedniu pod koniec XVIII w. Była ulubioną techniką artystów angielskich (nazywano ją również la maniere anglaise). John Raphael Smith i Richard Earlom zasłynęli doskonałymi reprodukcjami malarstwa Rubensa. Rozpowszechniła się mezzotinta barwna  ( Christoph Le Blon), dzięki której  spopularyzowano dzieła van Dycka, Rubensa i Knellera.

 

 

Earlom Richard, Portret Heleny Fourment, wg obrazu P.P. Rubensa, mezzotinta, fot. PAUart

 

Andrew van Rymsdyk, Złożenie do grobu Chrystusa, wg obrazu Anthony van Dyck’a, mezzotinta, fot. British Museum

 

 

MIĘKKI WERNIKS (vernis mou)

Technika wynaleziona w połowie XVIII w. przez Dietricha Meyera, dająca efekty podobne do rysunku miękką kredką. Płytę metalową pokrywa się warstwą miękkiego werniksu  i przykłada się do niej warstwę gruboziarnistego papieru. Rysuje się na papierze ołówkiem uważając, by nie naciskać miejsc poza rysunkiem. Zdejmując papier z płyty odrywa się też werniks przylepiony w miejscach zarysowanych. Trawienie i odbijanie wykonuje się jak w akwaforcie, pogłębianie czerni uzyskuje się przez zakrywanie odpowiednich partii i powtarzanie procesu trawienia. Można ją łączyć z techniką akwatinty.

 

Leon Wyczółkowski, Szymon Tatar , miękki werniks, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

 

LITOGRAFIA

Podstawowa i najpowszechniejsza technika druku płaskiego, wynaleziona w 1798 r. w Monachium przez Aloisa Senefeldera. Negatyw opracowuje się na gładkiej płycie kamiennej (wapiennej). Rysunek wykonuje się tłustą kredką litograficzną bądź piórkiem lub pędzlem umoczonym w specjalnym tuszu litograficznym, następnie powierzchnię zakwasza się słabym roztworem kwasu azotowego lub gumy arabskiej – dzięki temu niezarysowane partie zostają uodpornione na zatłuszczenie farbą, która przylgnie do miejsc pokrytych tłustą kredką. Odbitki wykonuje się pod naciskiem prasy litograficznej.

Litografie, zależnie od sposobu wykonywania rysunku, można podzielić na: tuszowe, kredowe, lawowane, tamponowane odwrócone i wielobarwne. Na kamieniu litograficznym wykonuje się również rysunki wgłębne ryte i trawione.

Chromolitografia (litografia barwna) została wynaleziona w XIX w., każdy kolor w tej technice był uzyskiwany z innej płyty litograficznej.

Oddruk to litografia, w której następuje podwójny proces odbicia. Rysunek wykonuje się kredką litograficzną na  impregnowanym papierze, następnie odbija się go na kamieniu, a po spreparowaniu płyty – na rycinach.  Artysta może wykonać jedynie rysunek, a całą pracę techniczną może przekazać litografowi – drukarzowi.

Autolitografia to rycina odbijana własnoręcznie przez artystę.

Ossa sepia polega na wykonywaniu rysunku negatywowego na kamieniu.

Techniką litograficzną wykonuje się również matryce na płytach aluminiowych – algrafia oraz cynkowych – cynkografia.

 

Teodor Axentowicz, Kobieta z niebieskim wazonem, algrafia barwna, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

 

 

Litografia daje grafikowi dużą swobodę rysunku i najwierniej oddaje indywidualny styl artysty – pozwala zarówno na operowanie cienką kreską, szerokimi pociągnięciami pędzla jak i na modelowanie subtelnym światłocieniem, dlatego też stosowało ją wielu artystów współczesnych. Jednym z pierwszych był Goya, który w 1819 r. wykonał swą pierwszą litografię, a przed śmiercią wydał , zainspirowany corridą, cykl kredkowych litografii „ Toro de Buerdos”.

 

Francisco Goya, Toro de Buerdos, litografia, fot. Wikipedia

 

We Francji litografię uprawiali tacy malarze jak: Jean Auguste Dominique Ingres, Theodor Gericault, Eugene Delacroix – cykle” Makbet”,”Faust” i” Hamlet”. Największym artystą w tej dziedzinie był  Honore Daumier, który wykonał około 4 tysiecy litografii.

 

Honore Daumier, Gargantua, litografia, fot. Wikipedia

 

W XIX w. doceniono walory reprodukcyjne tej techniki, dzięki którym można było wiernie powielać dzieła dawnych mistrzów. Zaczęto wykorzystywać ją w celach  merkantylnych, dlatego na pewien czas utraciła pierwotnie wysoki poziom artystyczny, zwłaszcza w dziedzinie druków wielobarwnych.

Dopiero pod koniec XIX w. we Francji nastąpiło odrodzenie  litografii artystycznej. Zainteresowali się nią malarze z kręgu szkoły barbizońskiej oraz impresjoniści: Eduard Manet, Edgar Degas, August Renoir. Walory tej techniki docenili także neoimpresjoniści: Paul Signac i Georges Seurat. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj twórczość Henri de Toulouse – Lautrec’a, który wykonał wiele wspaniałych plakatów litograficznych. Pod wpływem rozwijającej się na przełomie wieków secesji litografia zyskała nowych zwolenników, wybitnych artystów epoki: Edwarda Munch’a, Paula Gauguin’a, Henriego Matiss’a, Paula Cezann’a, a później w XX w. również: Georges’a Braqua, Pabla Picassa, Joan’a Miro, Marca Chagalla, Roberta Rauschenberga.

 

 

Henri de Toulous Lautrec, plakat „Le divan japonaise”, litografia barwna, fot. Wikipedia