Historia grafiki cz.2

Kolekcjonowanie dzieł sztuki warto zacząć od kupowania prac na papierze czyli grafiki lub fotografii artystycznej, ponieważ są one dostępne w stosunkowo niskich cenach i w szerokim wyborze. Możemy nabyć je na aukcjach grafiki i plakatu, w galeriach dzieł sztuki i antykwariatach, ale aby dokonać odpowiedniego wyboru, warto wcześniej zaznajomić się z twórczością poszczególnych artystów na przestrzeni wieków oraz z różnorodnymi technikami graficznymi.

Techniki graficzne dzielimy na trzy grupy:

  • techniki druku wypukłego – drzeworyt, linoryt, gipsoryt
  • techniki druku wklęsłego – miedzioryt, akwaforta, akwatinta, mezzotinta, sucha igła, miękki werniks, staloryt
  • techniki druku płaskiego – litografia, algrafia, cynkografia, fotolitografia

Druk wypukły polega na żłobieniu w matrycy linii i płaszczyzn, które mają być niewydrukowane – ślad pozostawiają wypukłe części formy drukowej.

W druku wklęsłym odwrotnie – farbę wciera się w miejsca wyżłobione lub wytrawione, które następnie odbija się na papierze.

W druku płaskim artysta opracowuje rysunek wprost na płaszczyźnie płyty; część nie pokryta rysunkiem odporna jest na przyjmowanie farby drukarskiej.

Istnieje również druk sitowy (serigrafia), gdzie farba jest przetłaczana przez matrycę.

DRZEWORYT

Drzeworyt jest najstarszą techniką graficzną, w której rysunek nanosi się na gładko wyszlifowaną drewnianą deskę, następnie opracowuje się ją dłutami i nożami tworząc zagłębienia. Drukują wypukłe części matrycy, w zależności od układu słojów klocka można wyróżnić dwie podstawowe techniki drzeworytnicze: drzeworyt langowy – linie wycina się wzdłuż słojów drewna oraz drzeworyt sztorcowy – rysunek wycina się w poprzek słojów, uzyskując bardziej precyzyjne linie.

Początkowo stempli drewnianych używano do druku na tkaninie (Indie oraz kraje arabskie). Najwcześniej technikę drzeworytu do druku na papierze wykorzystano w Korei, następnie w Chinach (VII-X w.), gdzie buddyści używali odbitek drzeworytniczych do celów misyjnych. Z 868 roku pochodzi pierwsza książka blokowa Diamentowa sutra.

W Europie technika drzeworytu rozpowszechniła się dopiero w XIV w. Około 1370 – 1380 powstał Le Bois Protat – najstarszy, pochodzący z Francji,  zachowany fragment drewnianego stempla z przedstawieniem scen Ukrzyżowania i Zwiastowania.

 

Le Bois Protat, fot.Wikipedia

 

Pierwsze odbitki odbijane były jednostronnie, na pojedynczych arkuszach papieru tzw. drzeworyty luźne. Były to zazwyczaj karty do gry lub scenki religijne. Odbitki charakteryzował surowy rysunek konturowy, pozbawiony modelunku światłocieniowego, w późniejszym okresie kolorowano je farbami.” Św. Krzysztof”  z 1423 r.  z klasztoru w Buxheim w Austrii jest najstarszym datowanym drzeworytem.

 

Św. Krzysztof, 1423 r., drzeworyt, fot. Pinterest

 

Wraz z rozwojem papiernictwa w XV w. nastąpił dalszy rozwój techniki: powstały duże warsztaty drzeworytnicze (Reisser, Formschneider, Briefmaler). W tym okresie pojawiły się pierwsze książki blokowe (ksylograficzne) – w tym samym klocku drewnianym wycinano zarówno tekst, jak i ilustracje, a nie zapisane rewersy kart sklejano razem,  następnie zszywano. Najważniejsze europejskie książki blokowe to „Apocalypsis”,Biblia Pauperum”, „Speculum Humanae Salvationis”, „Ars Memorandi”, „Ars Moriendi”, „Vita, Passio et Resurrectio Jesu Christi”.

Wraz z wynalezieniem przez Gutenberga ruchomej czcionki ok. 1455 r. i rozwojem druku książkowego następuje rozdzielenie tekstu i obrazu.  „Kronika świata” Hartmana Schedla (1493)  jest największą książką z XV w. , do której 1809 ilustracji drzeworytniczych wykonał norymberski malarz Michael Wolgemut.

 

Cracovia, Kronika śwata, Michael Wolgemut, fot. Wikipedia

 

Z jego pracowni wywodzi się największy mistrz niemieckiego renesansu, a zarazem jedna z największych indywidualności w historii grafiki – Albrecht Dürer (1471 – 1528), z twórczością którego wiążą się początki grafiki autorskiej. Do swojej sztuki wprowadził renesansowe wzorce ze sztuki włoskiej, artysta wspaniale operował światłocieniem i ekspresyjną linią. Najpiękniejsze jego drzeworyty to: ” Wielka Pasja”, „Apokalipsa”, „Życie Marii” czy „Mała Pasja”. Najdoskonalszym technicznie drzeworytem z XVI w. jest „Św. Trójca” z 1511 r.

 

Albrecht Dürer, Św. Trójca, 1511 r., drzeworyt, fot. Encyklopedia PWN

 

Z warsztatu Dürera wywodzili się inni znani drzeworytnicy: Hans z  Kulmbachu, Hans Baldung zw. Grien. Słynni byli również Hans Holbein mł., Lucas Cranach st., Lucas van Leyden i Erhard Altdorfer („Biblia lubecka”).

W XVI w. wyprowadzono również tzw. białoryt, w którym występuje biały rysunek na czarnym tle – jego głównym reprezentantem był Urs Graf (1485-1527/1528).

 

Urs Graf, Rycerz, białoryt, fot. Europeana.eu

 

Pojawiają się również pierwsze drzeworyty światłocieniowe, które umożliwiły naśladowanie efektów rysunku wykonanego rozwodnionym tuszem na papierze. W latach 1507 – 1508 powstają drzeworyty  „en camaieu” – jest to technika z klockiem wiodącym i jednym klockiem tonowym, dającym odcień koloru. Pierwszym datowanym drzeworytem światłocieniowym jest rycina Hansa Burgkmaira  „Kochankowie zaskoczeni przez śmierć” z 1510 r. Później pojawia się drzeworyt chiaroscuro,  wykonany z wielu klocków tonowych, niekiedy z pominięciem klocka kluczowego. Pierwszy zastosował go Niderlandczyk Jost de Negker (1508), ale najlepszymi przedstawicielami tej techniki byli Włosi: Ugo da Capri (koncesja od senatu weneckiego na wykonywanie drzeworytów chiaroscuro), Antonio da Trento, Andrea Andreani. Wybitne osiągnięcia na tym polu mieli również Hans Burgkmair st. i Hans Baldung – Grien.

 

Ugo da Capri, Diogenes, drzeworyt chiaroscuro, fot. Wikipedia

 

Pod koniec XVI w. z drzeworytem zaczęły konkurować nowsze techniki graficzne – miedzioryt i akwaforta, chociaż wielu artystów starało się utrzymać technikę drzeworytu na wysokim poziomie artystycznym, np. współpracownik Rubensa Christoffel Jegher oraz Jan Lievens, przyjaciel Rembrandta;  we Francji Jean Michel Papillon ( ilustracje do „Bajek” La Fontaine`a).

Odrodzenie techniki nastąpiło po wynalezieniu przez Thomasa Bewicka w 1771 r. drzeworytu sztorcowego, który pozwalał rytować we wszystkich kierunkach i osiągać bardziej malarskie efekty.

 

Thomas Bewick, Żółta sowa, drzeworyt sztorcowy, fot. Wikipedia

 

W XIX w.  nowa technika rozprzestrzeniła się w Anglii w związku z działalnością Wiliama Morrisa, propagującego piękną książkę oraz we Francji. Była popularną techniką ilustracyjną dla prasy i książek, a także reprodukcyjną, odtwarzającą dzieła malarskie.

 

Gustaw Dore, Boska Komedia, drzeworyt sztorcowy, fot. Pinterest

 

Apogeum  rozwoju drzeworytu sztorcowego możemy zaobserwować w pracach  wybitnych francuskich artystów – ilustratorów:  Honore Daumier i Gustawa Dore. Wokół malarza – grawera Augusta Leper`a powstała szkoła drzeworytnicza.

Pod koniec XIX w., wraz ze wzrostem zainteresowania estetyką „prymitywu” nastąpiło odrodzenie drzeworytu langowego. Pionierem był Paul Gauguin, którego ryciny stały się inspiracją dla francuskich nabistów, fowistów i niemieckich ekspresjonistów. W technice tej tworzyli: Edward Munch, Franz Marc, Emil Nolde.

 

Paul Gauguin, Auti te pape, drzeworyt barwny, fot. Rynek i Sztuka

 

LINORYT

Jest to technika uprawiana od początku XX w. Negatyw opracowuje się na kawałku linoleum, a zasady techniczne i efekty formalne są podobne jak w drzeworycie langowym. Najwybitniejsze prace w tej technice wykonywał Pablo Picasso.

 

Pablo Picasso, Brodaty w wieńcu, linoryt barwny, fot. Encyklopedia PWN

 

MIEDZIORYT

Technika druku wklęsłego, w której rysunek wykonuje się rylcem na wypolerowanej miedzianej płycie, następnie pokrywa się go  farbą i odbija się na prasie. Na powierzchni papieru druk miedziorytniczy jest lekko wypukły.

Miedzioryt wywodzi się prawdopodobnie ze złotniczej techniki niella, którą posługiwali się włoscy artyści w pierwszej połowie XV w. Pierwszy datowany miedzioryt pochodzi z 1446 r. i przedstawia biczowanie Chrystusa. Główne ośrodki miedziorytnicze powstały w drugiej połowie XV w. we Włoszech,  w Niemczech i Niderlandach.  W górnej Nadrenii działał Mistrz Kart do Gry i jego uczeń Mistrz E.S. , który wprowadził szrafirunek krzyżowy – cieniowanie przy pomocy krzyżujących się linii).

 

Mistrz Kart do Gry, Ptaki, miedzioryt, fot. Wikipedia

 

Mistrz E.S.  Chrystus Boleściwy, miedzioryt, fot. Wikipedia

 

Pierwszym znanym z nazwiska mistrzem miedziorytu był Martin Schongauer, ale najdoskonalsze ryciny wykonał Albrecht Dürer, z których najbardziej znane to: „Rycerz, śmierć i diabeł”, Św. Hieronim” i „Melancholia”.

 

Albrecht Dürer, Rycerz, śmierć i diabeł, miedzioryt, fot. Encyklopedia PWN

 

We Włoszech technikę miedziorytu do perfekcji doprowadzili: Antonio Pollaiuolo, Andrea Mantegna i Marcantonio Raimondi.  Na północy Lucas van Leyden został nazwany niderlandzkim „Dürerem”, ponieważ zasłynął wyborną techniką miedziorytniczą.  Z czasem wiele warsztatów miedziorytniczych zaczęło specjalizować się w reprodukowaniu prac wybitnych malarzy, np. Petera Paula Rubensa (grafiki Boeltiusa Bolswerta, Paula Pontiusa). W XVII w. głównym ośrodkiem miedziorytu stała się Francja, gdzie działają: Antoine Masson i Robert Nanteuil. Claude Mellan (1598-1688)  tworzył majstersztyki techniczne metodą taille simple, polegającą na wykonaniu ryciny jedną spiralną linią, np.  „Chusta św.Weroniki”. Pod koniec XVII w. zainteresowanie tą dziedziną grafiki słabnie.

 

Claude Mellan, Chusta św. Weroniki, miedzioryt, fot. Wikipedia

 

MIEDZIORYT PUNKTOWANY

Odmiana miedziorytu, w której grafik nie posługuje się kreską, lecz wybija na płycie drobne punkciki, co daje na rycinie efekt szerszej gamy szarości. Do prekursorów tej techniki należy działający w XVI w. Guilio Campagnola, ale największy rozwój nastąpił dopiero w Anglii w XVIII w. – W. Ryland i F. Bartolozii.

 

Giulio Campagnola, Leżąca Wenus, miedzioryt punktowany, fot. Wikimedia Commons

 

STALORYT

Technika, w której zasady wykonywania rytu i odbijania są takie same jak w miedziorycie, ale negatyw opracowuje się na płycie stalowej. Technika ta została po raz pierwszy zastosowana w Anglii przez Karola Heatha w 1820 r., następnie rozpowszechniła się we Francji i Anglii. Rytowano widoki miast, albumy z krajobrazami, żurnale mód oraz wykonywano ilustracje  książkowe ( trwałość płyty umożliwiała uzyskanie bardzo dużej ilości odbitek). Staloryt dzisiaj używany jest do druku znaczków pocztowych i papierów wartościowych, ale rzadko w grafice artystycznej.

 

Adolphe Rouargue, Plac zamkowy w Warszawie, staloryt, fot. Desa

 

SUCHA IGŁA (SUCHORYT)

W tej technice druku wklęsłego rysunek graweruje się na miedzianej, mosiężnej lub cynkowej płycie metalową igłą, która pozostawia rowek i wiórek metalowy, zatrzymujące farbę. Daje to efekt tzw. dymka, obok głównej kreski, co przypomina na odbitce szkic ołówkowy. Suchą igłę stosowano często jako uzupełnienie innych technik graficznych – akwaforty, akwatinty, mezzotinty, miękkiego werniksu.

Po raz pierwszy suchą igłę zastosował Mistrz Księgi Domowej z Wolfegg, określany  również Mistrzem Kabinetu Amsterdamskiego (ok.1480). Jako samodzielną technikę pierwszy zastosował ją Andrea Mandolla (1522 – 1563).

 

Mistrz Księgi Domowej, Śmierć i młodzieniec, sucha igła, fot. Wikipedia

 

 

AKWAFORTA

Nazywana inaczej kwasorytem została wynaleziona na przełomie XV – XVI w.  Polega na wykonaniu rysunku igłą grawerską w warstwie ochronnej, którą powleczona jest płyta metalowa. Odsłonięte partie są poddane działaniu kwasu. Powstają w ten sposób zagłębienia, w których zatrzymuje się farba, przenoszona następnie na papier w prasie wklęsłodrukowej. Technika akwaforty daje w rycinach efekty przypominające swobodne rysunki piórkiem.

Początkowo do druku używano płyt żelaznych, ale ulegały korozji, dlatego też z czasem zaczęto stosować płyty miedziane. Pierwsze datowane akwaforty Ursa Graffa pochodzą z 1413 r. W XVI w. znanymi artystami tworzącymi w tej technice byli: Albrecht Altdorfer, Włosi Francesco Mazzuola i  Federico Barocci, w Niderlandach Lucas van Leyden, Pieter Bruegel i Bartholomaeus Spranger.

Wybitny wkład w rozwój akwaforty miał  Rembrandt van Rijn (1606 – 1669), który wykonał ok. 350 rycin w tej technice. Wprowadził subtelny, swobodny styl malarski, wspaniałe efekty światłocieniowe i miękką linię rysunku. Technikę uzupełniał suchą igłą, przecieraniem płyty pumeksem, pogłębianiem rytu rylcem. Najsławniejsze ryciny to: Przekupień trucizny na szczury (1632), Krajobraz z trzema drzewami (1643), Autoportret w czasie rysowania (1645), Trzy krzyże (1653), Chrystus w Emaus (1654), Ecce Homo (1655). Jego prace stały się inspiracją dla następnych pokoleń artystów.

 

Rembrandt van Rijn, Trzy krzyże, akwaforta, fot. Wikipedia

 

Rembrandt van Rijn, Uczony w swojej pracowni („Faust”), akwaforta, sucha igła miedzioryt, fot. PAUart

 

Mistrzami akwaforty w XVII w. byli także Jacob van Ruisdael, Jacques Callot, Claude Lorrain, Guido Reni i Giovanni Francesco Grimaldi.

W XVIII w. powstała akwaforta tonowana, w której płyta przed odbiciem tonowana jest tamponem.

 

Józef Pankiewicz, Ulica Jerzual w Dinan, z kotem, akwaforta tonowana, fot. cyfrowe. mnw. art.pl

 

AKWATINTA

Została wynaleziona w XVIII w. przez grafika francuskiego Jean’a Baptiste’a Le Prince’a, ucznia Francoisa Bouchera. Operuje nie linią, ale plamą, umożliwiając efekty światłocieniowe, przypominające rysunki węglem lub akwarelą, stąd nazywana manierą lawowaną lub ołówkową.  Często stosowana była w połączeniu z akwafortą, co pozwalało zespolić efekty linearne ze światłocieniowymi.

 

 

Jean Baptiste Le Prince, Kołyska, akwatinta, fot. Wikimedia Commons

 

 

Płytę metalową pokrywa się równomierną warstwą sproszkowanej kalafonii lub asfaltu o różnej grubości ziarenek i podgrzewa, by przylgnęły do powierzchni płyty. Stosuje się także rozpyloną w specjalnym pudle żywicę, która roztapiając się osiada kropelkami na metalu. Kwas przedostając się między ziarnkami do metalu trawi w nim siatkę zagłębień, pozostawiając jasne punkciki. Przed zanurzeniem w kwasie, zaznacza się rysunek pędzelkiem umoczonym w werniksie woskowym oraz pokrywa te powierzchnie,  które mają pozostać jasne. Gradację tonów uzyskuje się różnicując czas trawienia płyty.

W mistrzowski sposób akwatintę stosował Francisco de Goya w cyklach graficznych” Los Caprichos (Kaprysy)”, „Los Desastres della Guerra (Okrucieństwa wojny)” i „Los Disparates „(Szaleństwa).

 

 

Francisco de Goya, Kolos, akwatinta, fot. Wikipedia

 

 

SPOSÓB KREDKOWY

Ta nowa technika graficzna (fr. maniere de crayon) została wynaleziona w drugiej połowie XVIII w. przez Jean – Charles Francois ( 1717-1769) i ulepszona przez Gilles’a Demarteau (1722-1788). Na płycie metalowej pokrytej werniksem akwafortowym opracowuje się rysunek za pomocą różnego rodzaju ruletek. Po wytrawieniu rysunek na odbitce przypomina rysunek kredkowy.

 

Gilles Demarteau, reprodukcja obrazu Francois Boucher, maniere de crayon, fot. Wikipedia

 

ODPRYSK

Wynaleziona przez Feliksa Bracquemonda (1833-1914). Na płycie metalowej rysuje się piórem lub pędzlem specjalnym atramentem. Po zaschnięciu rysunku płytkę powleka się warstwą werniksu akwafortowego i wkłada do wody, pod wpływem której kreski pęcznieją i odpryskują razem z werniksem, następnie poddaje się ją trawieniu.

Technikę odpryskową łączy się często z akwafortą lub akwatintą.

MEZZOTINTA

Nazywana również  sztuką czarną, została wynaleziona w 1642r. w Holandii przez Ludwika von Siegen . Płytę miedzianą sieka się równomiernie specjalnym narzędziem tzw. chwiejakiem, tak by odbitka z niej wykonana dała jednolity czarny ton. Później gładzikiem poleruje się te płaszczyzny, które mają być na rycinie jaśniejsze, aż do zupełnego wygładzenia w partiach białych. W tej technice uzyskuje się podobne efekty malarskie jak w akwatincie, ale bez procesu trawienia.

Największy rozkwit mezzotinty nastąpił w Anglii i Wiedniu pod koniec XVIII w. Była ulubioną techniką artystów angielskich (nazywano ją również la maniere anglaise). John Raphael Smith i Richard Earlom zasłynęli doskonałymi reprodukcjami malarstwa Rubensa. Rozpowszechniła się mezzotinta barwna  ( Christoph Le Blon), dzięki której  spopularyzowano dzieła van Dycka, Rubensa i Knellera.

 

 

Earlom Richard, Portret Heleny Fourment, wg obrazu P.P. Rubensa, mezzotinta, fot. PAUart

 

Andrew van Rymsdyk, Złożenie do grobu Chrystusa, wg obrazu Anthony van Dyck’a, mezzotinta, fot. British Museum

 

 

MIĘKKI WERNIKS (vernis mou)

Technika wynaleziona w połowie XVIII w. przez Dietricha Meyera, dająca efekty podobne do rysunku miękką kredką. Płytę metalową pokrywa się warstwą miękkiego werniksu  i przykłada się do niej warstwę gruboziarnistego papieru. Rysuje się na papierze ołówkiem uważając, by nie naciskać miejsc poza rysunkiem. Zdejmując papier z płyty odrywa się też werniks przylepiony w miejscach zarysowanych. Trawienie i odbijanie wykonuje się jak w akwaforcie, pogłębianie czerni uzyskuje się przez zakrywanie odpowiednich partii i powtarzanie procesu trawienia. Można ją łączyć z techniką akwatinty.

 

Leon Wyczółkowski, Szymon Tatar , miękki werniks, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

 

LITOGRAFIA

Podstawowa i najpowszechniejsza technika druku płaskiego, wynaleziona w 1798 r. w Monachium przez Aloisa Senefeldera. Negatyw opracowuje się na gładkiej płycie kamiennej (wapiennej). Rysunek wykonuje się tłustą kredką litograficzną bądź piórkiem lub pędzlem umoczonym w specjalnym tuszu litograficznym, następnie powierzchnię zakwasza się słabym roztworem kwasu azotowego lub gumy arabskiej – dzięki temu niezarysowane partie zostają uodpornione na zatłuszczenie farbą, która przylgnie do miejsc pokrytych tłustą kredką. Odbitki wykonuje się pod naciskiem prasy litograficznej.

Litografie, zależnie od sposobu wykonywania rysunku, można podzielić na: tuszowe, kredowe, lawowane, tamponowane odwrócone i wielobarwne. Na kamieniu litograficznym wykonuje się również rysunki wgłębne ryte i trawione.

Chromolitografia (litografia barwna) została wynaleziona w XIX w., każdy kolor w tej technice był uzyskiwany z innej płyty litograficznej.

Oddruk to litografia, w której następuje podwójny proces odbicia. Rysunek wykonuje się kredką litograficzną na  impregnowanym papierze, następnie odbija się go na kamieniu, a po spreparowaniu płyty – na rycinach.  Artysta może wykonać jedynie rysunek, a całą pracę techniczną może przekazać litografowi – drukarzowi.

Autolitografia to rycina odbijana własnoręcznie przez artystę.

Ossa sepia polega na wykonywaniu rysunku negatywowego na kamieniu.

Techniką litograficzną wykonuje się również matryce na płytach aluminiowych – algrafia oraz cynkowych – cynkografia.

 

Teodor Axentowicz, Kobieta z niebieskim wazonem, algrafia barwna, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

 

 

Litografia daje grafikowi dużą swobodę rysunku i najwierniej oddaje indywidualny styl artysty – pozwala zarówno na operowanie cienką kreską, szerokimi pociągnięciami pędzla jak i na modelowanie subtelnym światłocieniem, dlatego też stosowało ją wielu artystów współczesnych. Jednym z pierwszych był Goya, który w 1819 r. wykonał swą pierwszą litografię, a przed śmiercią wydał , zainspirowany corridą, cykl kredkowych litografii „ Toro de Buerdos”.

 

Francisco Goya, Toro de Buerdos, litografia, fot. Wikipedia

 

We Francji litografię uprawiali tacy malarze jak: Jean Auguste Dominique Ingres, Theodor Gericault, Eugene Delacroix – cykle” Makbet”,”Faust” i” Hamlet”. Największym artystą w tej dziedzinie był  Honore Daumier, który wykonał około 4 tysiecy litografii.

 

Honore Daumier, Gargantua, litografia, fot. Wikipedia

 

W XIX w. doceniono walory reprodukcyjne tej techniki, dzięki którym można było wiernie powielać dzieła dawnych mistrzów. Zaczęto wykorzystywać ją w celach  merkantylnych, dlatego na pewien czas utraciła pierwotnie wysoki poziom artystyczny, zwłaszcza w dziedzinie druków wielobarwnych.

Dopiero pod koniec XIX w. we Francji nastąpiło odrodzenie  litografii artystycznej. Zainteresowali się nią malarze z kręgu szkoły barbizońskiej oraz impresjoniści: Eduard Manet, Edgar Degas, August Renoir. Walory tej techniki docenili także neoimpresjoniści: Paul Signac i Georges Seurat. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj twórczość Henri de Toulouse – Lautrec’a, który wykonał wiele wspaniałych plakatów litograficznych. Pod wpływem rozwijającej się na przełomie wieków secesji litografia zyskała nowych zwolenników, wybitnych artystów epoki: Edwarda Munch’a, Paula Gauguin’a, Henriego Matiss’a, Paula Cezann’a, a później w XX w. również: Georges’a Braqua, Pabla Picassa, Joan’a Miro, Marca Chagalla, Roberta Rauschenberga.

 

 

Henri de Toulous Lautrec, plakat „Le divan japonaise”, litografia barwna, fot. Wikipedia

 

 

 

HISTORIA GRAFIKI cz.I

 

Grafika jest jednym z głównych działów sztuk plastycznych, obok malarstwa i rzeźby. Słowo grafika wywodzi się od greckiego graphein, oznaczającego pisanie albo rysowanie. Obecnie pod tym pojęciem rozumiemy twórcze przekształcanie rysunków artysty, wykonane na odpowiednim materiale (matrycy), w celu uzyskania odbitki.

 

 

Ryc.1 Rembrandt van Rijn, „Trzy drzewa”, 1643 (źródło: britishmuseum.org)

 

 

Pierwsze odbitki pojawiły się w Europie  w XIV wieku, ale rozwój grafiki w XV w. wiązał się bezpośrednio z wynalazkiem druku przez Gutenberga w 1450 r. oraz rozwojem i upowszechnieniem papiernictwa. Papier został wynaleziony w Chinach już w 105  r.n.e., następnie przez kraje arabskie i wojny krzyżowe umiejętność jego wytwarzania dotarła na zachód Europy. Pierwsze papiernie zostały założone w Hiszpanii w XII w. i we Włoszech w XIII w. Najstarszą i najsłynniejszą była papiernia w Fabriano (1276).

Początkowo, przez kilka stuleci grafika pełniła głównie funkcje dokumentacyjne oraz ilustracyjne, była również uzależniona od malarstwa, ponieważ umożliwiała reprodukcję dzieł wielkich mistrzów. Dawni artyści często wykonywali tylko rysunkowe podkłady, przekazując dalsza pracę wyspecjalizowanym grawerom, litografom i drukarzom. Wysokość nakładu nie była ograniczana ani oznaczana.

Najstarsze odbitki były anonimowe, a pierwsze sygnatury pojawiły się dopiero w połowie XV wieku. Początkowo umieszczano znak lub monogram artysty na rysunku, bezpośrednio na matrycy (Albrecht Durer, Lucas Cranach).

 

 

Ryc.2 Martin Schongauer”, św. Archanioł Michał poskramiający smoka” (źródło: useum.org)

 

Później, aby odróżnić pracę malarza od pracy rytownika wprowadzono oba nazwiska, za którymi zamieszczano odpowiednie skróty łacińskie:

pinx. – pinxit – namalował

del., delin. – delineavit – narysował

inv. – invenit – wymyślił

sc., sculps. – sculpsit – wyciął

inc. – incidit – wygrawerował

f., fe., fec. – fecit – wykonał

lith. – litografował

Mogło występować również nazwisko drukarza ze skrótem:

im. – impressit – wydrukował

oraz nazwisko wydawcy ze skrótem

e., ex. – excudebat, excudit.

 

                                  

ryc.3 Monogramy artystów: Lucasa Cranacha, Albrechta Durera, Albrechta Altdorfera i podpis Józefa Pankiewicza.

 

Dopiero pod koniec XIX w. zaczęto sygnować odbitki własnoręcznym podpisem artysty umieszczonym pod dolną krawędzią druku. Obecnie w prawym dolnym rogu umieszcza się podpis i datę, w lewym – łamaną liczbę, gdzie licznik oznacza bieżący numer odbitki, a mianownik – ogólną wysokość nakładu, np. 3/10 oznacza, że jest to trzecia odbitka z 10 sztuk nakładu.

 

Ryc. 4 Pablo Picasso, „Płacząca” (źródło: rynekisztuka.pl )

 

Obok odbitek będących produktem finalnym istnieją ryciny dokumentujące poszczególne etapy pracy nad tym samym negatywem. Nazywane są stanami, często występują w znikomej liczbie egzemplarzy, dlatego są poszukiwane przez kolekcjonerów. Ich oznaczenia to:

E.E. (epreuve d`etat) – odbitki próbne wykonane przed ukończeniem płyty (negatywu)

E.A. (epreuve d`artiste) – odbitki autorskie wykonane przez artystę, numerowane dodatkowo cyframi rzymskimi od I do VI, wykonane poza nakładem, pozostające do dyspozycji autora.

Istnieją również odbitki kasujące (weryfikacyjne) – wykonane z przekreślonej płyty po wyczerpaniu limitu nakładu. W ten  sposób uniemożliwia się nielegalne użycie negatywu.

 

 

Huta szkła Niemen

Huta Szkła ,, Niemen” znajdująca się na terenach obecnej Białorusi słynie ze swoich wyrobów szkła użytkowego i dekoracyjnego na całym świecie.
Pierwotnie założona przez Zenona Łęskiego w 1883 w Ustroniu koło Nowogródka, lecz 11 lat później przeniesiona w pobliże wsi Brzezówki. W latach międzywojennych Huta Niemen była największym polskim eksporterem szkła prasowanego i dmuchanego do państw Europy, Ameryki Północnej i Południowej oraz Bliskiego Wschodu.

W 1935 Edmund Miatkowski wykonał umę z błękitnego szkła przeznaczoną na serce Józefa Piłsudskiego.
Produkowano szkło dmuchane, cichodmuchane oraz prasowane. W roku 1948 odbyła się Wszechzwiązkowa Wystawa Przemysłu Artystycznego i Sztuki Ludowej, na której pokazano szkło niemeńskie. Dziesięć lat później wyroby znalazły się na Wystawie Światowej EXPO58 w Brukseli.

 

Mówiąc o Hucie Niemen należy wymienić nazwiska mistrzów szkłarskich, takich jak:

B. Szamański

I.Kanamycki

I.Pietrenko

R. Bagiński

G.Linkiewicz

 Po wojnie skład szklarzy się uzupełnił poprzez: J.Gładkowa, G.Isajewicz i inni. W latach 60. do fabryki dołączyli szklarzy, którzy zmienili wygląd dotychczas produkowanych wyrobów. Formy stały się bardziej zwarte, a grawerowany ornament stał się bardziej lakoniczny w porównaniu do swego skomplikowanego poprzednika. W zdobnictwo wprowadzono wzory ludowe oraz charakterystyczne niemeńskie nici szklane. W latach 70. produkcją huty zaczęła wyróżniać się swoją teatralnością, zaczęto nalepiać roztopione aplikację do wyrobów dmuchanych oraz dekorować emalią, a nawet stosować korę drzew jako dekoracji do szkła cichodmuchanego. W. Murachwier tworzył za pomocą techniki mollirowania, stosując metalowej blachy z kontrreliefem, zamiast formy. W następnej dekadzie zaczęto stosować tzw. ,,suche farby”, które rozpuszczając się wydzielały gazy, w skutek czego na wyrobach pojawiały się pęcherzyki, właśnie tak powstała słynna .,Cisza. Dopiero w 2010 powrócono do ,,cracle, technika w efekcie, której stwarza się pozór popękanego szkła.

Za najbardziej cenne na rynku antykwarycznym uchodzą szkła ART DECO w kolorach błękitu, łososiu oraz także zieleni zwanej uranową. Produkcja szkła na Hucie Niemen działa w czasach dzisiejszych, lecz  te wyroby już nie niosą tych estetycznych walorów, które zawierały w sobie wyrobie polskie.

pobrane (9)

 Żardiniera

w formie łódeczki z falistą krawędzią;
lane z formy, częściowo matowione;
Polska, Huty Szklane Juliusza Stolle “Niemen”; 1920-1930

pobrane (9)

Wazon

szkło fioletowe, lane, szlifowane

Polska, Huty Szklane Juliusza Stolle “Niemen”; 1920-1930

pobrane (9)

Komplet do likeru

szkło przezroczyste w kolorze zielonym, szlifowane;

Polska, Huty szkła J. Stolle – Niemen, l. 30. XX w.

pobrane (9)

 Naczynia deserowe ART DECO

szkło barwione w masie łososiowe, prasowane, częściowo matowione;
Polska, huty szkła J. Stolle – Niemen, ok. 1930

pobrane (9)Komplet do likieru

szkło jasnoniebieskie, szlifowane
sygn. trawioną pieczątką J. Stolle (J. Stolle „Niemen” Huty Szklane Spółka Akcyjna)
Polska, ok. 1930

pobrane (9)Wazon

szkło prasowane, miodowe

J. Stolle (J. Stolle „Niemen” Huty Szklane Spółka Akcyjna)
Polska, ok. 1930

Źródło ilustracji: artinfo.pl

Porcelana rosyjska, Manufaktura Lomonosowa

Mówiąc o porcelanie rosyjskiej, mówimy głównie o wyrobach petersburskiej wytwórni Łomonosow oraz moskiewskiej – Kuzniecow. Nie mniej znana jest fabryka Gardnera.
Początki produkcji rosyjskiej porcelany przypadają na pierwszą połowę XVIII wieku.

Wytwórnia obecnie znana jako Fabryka Porcelany Łomonosowa założona w roku 1744 za sprawą cesarzowej Rosji – Elżbiety Piotrowny Romanownej – córka Piotra I Wielkiego. (Rys.1). Ze względu na jakość i cenność wyrobów fabryka zajmowała pierwsze miejsce w Rosji i trzecie w Europie. Na swoim koncie posiada ponad 4000  wyrobów różniących się formą i kolorystyką. Są to wyroby porcelanowe, serwisy obiadowe, pamiątki, wazy, figurki. Wyroby znajdują się w zbiorach Ermitażu, Moskiewskim Historycznym Muzeum, w Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie, w Metropolian Museum of Art w Nowym Jorku, etc.

Carle_Vanloo,_Portrait_de_l’impératrice_Élisabeth_Petrovna_(1760)

rys. 1 Portret Elżbiety Piotrowny Romanownej autorstwa Carla Vanloo,

źródło: pl.wikipedia.org/wiki/Elżbieta_Romanowa

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Na początku fabryka nosiła nazwę Niewska Manufakturę Porcelany. W tym okresie Winogradow – utalentowany rosyjski naukowca opisał proces twórczy tzw.,,białego złota”, które w swej jakości nie ustępowało porcelanie saksońskiej, a w swym składzie było zbliżone do porcelany chińskiej.
W pierwszych latach działalności fabryki produkowano drobiazgi, głównie tabakierki lub pojemniki na perfumy, które Cesarzowa dawała prezencie osobom przybliżonym do dworu. Dopiero od roku 1765 zaczęto produkować przedmioty większego rozmiaru. W tym czasie powstał Serwis ,, Prywatny” Cesarzowej Elżbiety Piotrownej. (rys 2.)

112

Rys.2 Serwis osobowy Cesarzowej,

źródło:http://olga74ru.livejournal.com/500161.html

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30

Do połowy lat 60. XVIII wieku stosowało się cztery sygnatury, w czarnym, niebieskim i złotym kolorze (rys.3). Wyroby przeznaczone dla inwentarzu dworu były odznaczane dodatkową sygnaturą ПК (rys.4).

1111

(rys.3)Sygnatury stosowane do połowy lat 60. XVIII wieku
źródło: http://www.antik-invest.ru/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

222332

Dodatkowe sygnatury dla dworu
źródło: http://www.antik-invest.ru/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Od roku 1765 manufaktura została mianowana Imperatorska Fabryka Fajansu, a jej wyroby nosiły niebieską lub złotą, naszkliwną czy też podszkliwną sygnaturę: ИФЗ (rys.4,5,6,7,8,9). Ten okres przypada na panowanie Katarzyny II, wtedy do fabryki został zaproszony francuski rzeźbiarz G.D.Rachett i od tej pory w wyrobach zaczęły się przejawiać wątki sztuki francuskiej w postaci klasycyzmu. Rozpoczęta produkcja bogato zdobionych serwisów obiadowych, niektóry z nich składały się z ponad 1000 elementów. Najbardziej znane z tego okresu serwisy powstałe na zamówienie Katarzyny II: ,,Arabieski” (rys.5), ,,Jachtiński” (rys.6) oraz ,, Kabinietski”(rys.7), centralną część serwisu stanowiły figury gloryfikujące postać cesarzowej.

arabieski

Rys.5 Elementy serwisu Arabieskiego
źródło: https://lermontovgallery.ru/spravochnik-antikvariata/legendarnyy-russkiy-farfor-ifz/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

ddddddd

Rys.5 Elementy serwisu Jachtińskiego
źródło:https://lermontovgallery.ru/spravochnik-antikvariata/legendarnyy-russkiy-farfor-ifz/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

Rys.7 Elementy serwisu Kabinietskiego

źródło:https://lermontovgallery.ru/spravochnik-antikvariata/legendarnyy-russkiy-farfor-ifz/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Za arcydzieło serii wyrobów figuratywnych uważa seria przedstawiająca grupy etniczne ludów zamieszkujących na obszarach byłego Cesarstwa Rosyjskiego. Jej autorem jest właśnie G.D.Rachett. Seria naliczała około 100 figur, a dotychczas zachowało się 74.(rys.8,9,10).

a

Rys.8 Grupy etniczne ,, Narody Rosji
źródło: Wikipedia
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

b

Rys.9 Grupy etniczne ,, Narody Rosji
źródło: Wikipedia
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

c

Rys.10 Grupy etniczne ,, Narody Rosji
źródło: Wikipedia
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qww

( rys.11)Sygnatury używane od 1765 do 1796 roku

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Od roku 1801, za panowania Aleksandra I panującym stylem w sztuce był Empire, dlatego, zostali zaproszeni rzemieślnicy z Sèvres. Od tego czasu porcelana już skupiała się nie na odzwierciedleniu potęgi i gloryfikowania władzy, lecz na pokazywaniu wątków narodowych i militarnych oraz portretów. Do lat 60 wazy były produkowane na szeroką skalę i głównym elementem dekoracyjnym było 22 karatowe złoto. Gurjewski serwis jest przykładem rosyjskiego empiru, ogólnie ten serwis liczył 4500 elementów, a interesującym  jest to, że nie posiadał w ogóle czajników. Na jednej z ostatnich aukcji estymacja jednego talerza z tego serwisu wynosiła 30 000 euro.

qwe

(rys.12) Sygnatury używane od 1796-1825

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

(rys.13) Gurjewski serwis,

źródło: http://antikdesign.livejournal.com/119526.html

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Lata 1825-1855 lata, w których produkowano serwisy wprawie do wszystkich rezydencji Petersburga. Także powstał serwis dla Wielkiego Kremlewskiego Dworca w Moskwie i Serwis Wielkiego Kniazia Konstantyna Nikolajewicza (rys.14). Na wazach powstałych w tym okresie pokazywały się wzory płócien Leonarda, Rafaela, Tycjana, głównie te płótna z Ermitażu.

qwee

(rys.14) Cukiernica z serwisu Wielkiego Kniazia Konstantyna Nikolajewicza

źródlo: http://www.liveinternet.ru/users/3485865/post156106127/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

(rys.6) Sygnatury używane od 1825 -1855

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

W latach 1881-1894 za panowania Aleksandra III powstał serwis ,,Koronacyjny”.(rys.16)

qwe

(rys.8) Sygnatura -(a) stosowana w 1881-1883, w kolorze złotym czy niebieskim

-(b, c) w latach (1884-1894), w kolorze zielonym

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Lata 1894-1917 lata panowania ostatniego cara Nikołaja II. Ze względu na rozwój artystyczny i techniczny fabryka znajduję się na szczycie w porównaniu na poprzednie lata. Do najbardziej znanych zamówień tego okresu należą dwa serwisy na zamówienie Aleksandry Fedorownoj, ,,Aleksandrijski’ i ,, Carskosielski . Na zlecenia Nikołaja drugiego powstała seria talerzy zdobionych motywami militarnymi.

qwe

(rys.9) Sygnatury z lat 1894- 1917, w złotym lub zielonym kolorze

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

W związku z rewolucją w roku 1917 manufaktura zmieniła nazwę na Państwową Fabrykę Fajansu z sygnaturą: ГФЗ (rys. 10,11,12)

qwe

(rys.10) Sygnatury z lat 1917-1919,

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

(rys.11) Sygnatury od 1919 roku
źródło: http://www.antik-invest.ru/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

(rys.12) Sygnatury na eksport
źródło: http://www.antik-invest.ru/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

W roku 1925 fabryka dostała dzisiejszą nazwę Leningradzka Fabryka fajansu Lomonosowa .Od roku 1925 do 2006 stosowano sygnaturę ЛФЗ (rys.13)

qwe

Od roku 2006 stosuję się sygnaturę z dwugłowym orłem. (rys.14)

qwe

Platery polskie

Platerowaniem nazywamy metodę nakładania na przedmioty metalowe cienkich warstw innych metali. Metodę stosuję się przy użyciu różnych technik: walcowanie, walcowanie na zimno, przeciąganie, proszkowanie, odlewanie, metodą wybuchu, natryskiem lub metodą galwaniczną. Zaletami platerowania są zapobieganie korozji, zwiększenie lutowności, utwardzenia powierzchni oraz dekoracyjność. Wyroby platerowane noszą miano plater, są to głównie przedmioty użytkowe, przedmioty kultowe i dekoracyjne, zastawy stołowe, toaletowe oraz drobna galanteria, a także guziki.

             Platerowanie w Europie, a dokładnie na Wyspach Brytyjskich rozwinęło się w połowie XVIII wieku. Historia mówi, że stało się to zupełnie przez przypadek, w roku 1743, kiedy Thomas Boulsover połączył miedzianą i srebrną blachę rękojeści noża. Początkowo miedzianą blachę powlekano srebrem po jednej stronie, a drugą stronę cynkowano. W wyniku tego eksperymentu powstała wytwórnia Sheffield Plate znana w kręgach odbiorców i koneserów sztuki do dziś.

  w

                                                                      Zdjęcie.1 Sygnatura Sheffield Plate z roku 1784.

                                                                   

ww

                                                          Zdjęcie 2, Waza do zupy, Sheffield Plate, 1820 rok, Anglia

                                       Platery na szeroką skalę w Polsce zaczęły powstawać w osiemnastym wieku. Był to dobry wiek dla tworzenia platerów ze względu na postęp technologiczny, obniżający koszta produkcji. Polskie wyroby platerowane możemy obejrzeć dzisiaj w Muzeum Historycznym m.st Warszawy, Muzeum Mazowieckim w Płocku, Muzeum Narodowym w Warszawie oraz Muzeum Woli w Warszawie.

www

                                                 Zdjęcie 3, Platery w Muzeum Woli w Warszawie

                              Jedną z najbardziej znanych wytwórni polskich platerów, była wytwórnia Józefa Frageta. W 1824 roku, na zaproszenie Tadeusza Mostowskiego bracia Józef i Alfons Fraget przybyli z Francji do Polski i założyli w jej stolicy firmę. W roku 1848 Alfons Fraget wycofał się z przedsiębiorstwa i wrócił do Francji.

W trakcie pierwszej wojny światowej fabryka zaprzestała produkować papierośnice, zapalniczki oraz drobną galanterię produkowaną do tego momentu, a skupiła się głównie na elementach zastawy stołowej. W roku 1926 roku firma opatentowała stop o nazwie bielnik, znacznie szlachetniejszy od alpaki. A w roku 1928 firma Fraget otworzyła sklepy w Aleksandrii, Kairze i Meschedzie. Sklepy również znajdowały się we Lwowie, Łodzi, Konstantynopolu, Mińsku, Żytomierzu, Kijowie, Odessie, Charkowie, Grodnie, Petersburgu, Moskwie oraz w Wilnie.

Józef Fraget w 1847 wprowadził technologię galwanizacji metodą cylindrów wynalezionych przez Roulta i Elkingtona, ściągając do Warszawy fachowca znającego tą technologię. Najpierw produkowano tylko sztućce, lecz później zaczęto produkować platery korpusowe. Od roku 1849 w produkcji zaczęto stosować nowe srebro ( żółtego koloru). Jest to srebrzystobiały stop imitujący srebro, zawierający 40-70% miedzi, 10-20% niklu i 5-40% cynku. Platery znajdowały odbiorców u przedstawicieli różnych klas. W połowie XIX wieku komplet herbaciany kształtował się w cenach od 291 do 1600 zł, wazę można było nabyć za 700 zł.  Już w roku 1857 produkowano 150 tuzinów sztućców z nowego srebra dziennie. Dziesięć lat później zmarł Józef Fraget, po czym fabrykę odziedziczył jego syn Julian. Poszukując inspiracji firma współpracowała między innymi z Siemiradzkim i Kuharzewskim. Oprócz wyrobów wykonywanych na szeroką skale też powstawały wyroby na zamówienia prywatne, np. dla króla Persji, Afganistanu, Rumunii oraz Serbii. W roku 1961 firma Fraget i firma Braci Henneberg się połączyli, w wyniku czego powstała wytwórnia Hefra.

22222

                                                  Zdjęcie 4, Sygnatura Fraget z lat 1860-1872

222222222222

                                                Zdjęcie 5, Sztućce Fraget, Fas. BARROCCO

                                                             

1

                                                 Zdjęcie 6, Cukiernica skrzynkowa Fraget, 1860/1896

Wytwórnia Braci Henneberg została założona przez Juliusza i Juliana Henneberga oraz Michała Czajkowskiego w latach 1856-1857. W 1878 roku jako pierwsza fabryka w Polsce zastosowała biały metal do produkcji sztućców. Produkowali platerowane złotem i srebrem sztućce, przedmioty artystyczne i galanterię. W latach pierwszej wojny światowej fabryka poniosła dość duże straty. Po wojnie, w 1929 roku nastąpił kryzys, który zmusił do produkowania sztućców ze stali nierdzewnej. W roku 1937 wytwórnia oferowała 12 modeli sztućców Firma posiadała sklepy fabryczne w Warszawie, Tbilisi, Moskwie, Irkucku i Petersburgu. W roku 1961 z połączenia wytwórni Braci Henneberg i Fraget powstała firma Hefra, działająca do dziś.

11

                                                Zdjęcie 6, Sygnatura Braci Henneberg

qqqqqqqqqqqqq

                                                    Zdjęcie 7, Patera, Bracia Henneberg, ok.1880

              Kolejną wytwórnią platerów warszawskich jest Zakład Norblin, który został założony w roku 1920. W tym roku syn znanego polskiego malarza Jana Piotra Norblina, Aleksander założył zakład brązowniczy Norblin i Spółka. Do wyrobów wytwarzanych przez Norblin zaliczają się: świeczniki, wazony, ozdoby stołowe i sprzęt do gotowania. W roku 1882 roku Norblin wykupił wytwórnię platerów Braci Buch i od tego czasu stosowano nazwę ,, Norblin i Spółka -Bracia Buch”.

W latach 90. XIX wieku pracownia wybudowała walcownie metali kolorowych i od tej chwili przedsiębiorstwo zaliczano do szóstki największych w branży metalowej na terenie Królestwa Polskiego. W roku 1895 zmonopolizowały wytwórnie rur miedzianych na terenie Królestwa Polskiego.

Liczne sklepy wyrobów platerowanych firmy Norblin powstało w Rosji, a w roku 1896 jej wyroby wyróżniono najwyższym rosyjskim odznaczeniem – prawem wbijania herbu cesarskiego – dwugłowego orła.

W roku 1908 firma opatentowała stop cynowy – verit

norblin

                                               Zdjęcie 8, Sygnatura Norblin

cuki

                                                           Zdjęcie 9, Cukiernica ART. DECO, Norblin

                  Ogólnie rzecz biorąc platery zajmują swoją osobną niszę w rzemiośle artystycznym i pełnią zarówno funkcję użytkową wraz z estetyczną. Platery rozpowszechniły się ok. 250 lat temu, lecz do dzisiaj wiernie służą swoim odbiorcom. O platerach można powiedzieć przysłowiem: ,, Nie wszystko złoto, co się świeci”