Polska fabryka fajansu w Pacykowie na terenie obecnej Ukrainy

                     Fabryka w Pacykowie działająca zaledwie trzy dekady ubiegłego stulecia, pozostawiła po sobie wyroby cenione na rynku sztuki po dzień dzisiejszy. Niestety w literaturze fachowej informacje dotyczące Pacykowa są w znacznej mierze ograniczone.

                   

                     Za powszechnie przyjętą datę powstania Fabryki Fajansu we wsi Pacyków uważa się rok 1912, a za jej koniec wrzesień 1939 roku. Za sprawą Alexandra Rogala-Lewickiego – właściciela sklepu z fajansem i porcelaną, we wsi Pacyków, w województwie stanisławowskim została założona Erste Galizische Terrakota und fayence Fabrik. Nazwy Pierwsza Galicyjska Fabryka Artystycznych Fajansów i Terrakoty Pacyków po raz pierwszy użyto w 1918 roku dla katalogu jej wyrobów. Czynnikami powstania fabryki w tym, a nie w innym miejscu były wieloletnie bogate tradycje garncarskie, bliskość do wody, do rzeki Bystrzycy. Powyżej wspomniana wytwórnia fajansu istniała tylko dwadzieścia siedem lat, a już w 1922 jej wyroby porównywano do wyrobów z Miśni, Kopenhagi i Sevres.

                 

                        Dzieła wystawiano na Targach w Poznaniu , we własnym pawilonie na Targach Wschodnich we Lwowie (rys.1), w Lipsku (1913) i w Wiedniu, a także w Kijowie (1913). Uważa się, że wystawy z roku 1913 otworzyły drzwi do rynku europejskiego. W ostatnim roku istnienia wyroby z Pacykowa były wystawiane na Światowej Wystawie w Nowym Jorku. Odtworzono tam wzorcownię wyrobów fabryki przy firmie Lesset et.Co. Już po zakończeniu pierwszej wojny światowej wyroby eksportowano do Północnej i Południowej Ameryki, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji ,Rumunii, Jugosławii oraz do Chin. Wysoka jakość i niska cenna były przyczyną tak obfitego eksportu. Dzieła były ogólnodostępne w sklepach Warszawy, Łodzi oraz Krakowa.

 

 

 

pawilion-pacykow-we-lwowie

                                                                 Rys. 1 Własny pawilon wyrobów we Lwowie

  Źródło: http://cresoviana.blogspot.com/2013/02/pacykow-fabryka-fajansow-i-terakoty-lwow-miedzynarodowe-targi-wschodnie [online, 03.11.2016]

                        W trakcie pierwszej wojny światowej fabryka uległa zniszczeniu, po czym w roku 1919 została odbudowana i zmodernizowana. Po wojnie znaczna część modeli figur uległa zniszczeniu, dlatego zaczęto czerpać inspiracje ze wzorów figurek jakie zachowały się we lwowskim sklepie Lewickich. Sytuacja się ustabilizowała w 1924 r, kiedy stanowisko dyrektora objął Austriak – Wilhelm Tomasz pracujący do 1929 r. W tym czasie fabryka zaczęła nosić nazwę ,, Fabryka Fajansu w Pacykowie .

Wyroby tej fabryki uważa się za dzieła mistrzowskie ze względu na ich formę rzeźbiarską i malarską w wykonaniu wybitnych artystów. W fabryce zatrudniano Polaków, Czechów i Austriaków. Pierwszym dyrektorem działu fajansów został Stanisław Emil Czapek, absolwent ASP we Lwowie oraz w Wiedniu. Czapek pracował w Wiedniu w Fabryce Fajansu i Terakoty Goldscheidera. Stąd przenosił trend sztuki zachodniej na grunt Polski. Z wielu wykonanych rzeźb Czapka wymienić należy ,,Para koncertujących”(rys.2) i ,,Bartosz Głowacki przy armacie”(rys.3). Tacy artyści jak A. Popiel, J.Chmieliński i L. Drexlerówna tworzyli do roku 1918. Drexlerówna jest autorką rzeźby ,,Damy w kapeluszu” oraz ,,Damy z psem”. Chmieliński odznaczył się jako projektant popiersi : S. Żeromskiego, L. Tolstoja, Napoleona, Dantego, J.Słowackiego. W. Szymanowski wykonał tzw. ,,Grupę humanistów”. T.Błotnicki jest autorem ,,Chopina” i ,,Kościuszki”. J. Lewicki autor rzeźby ,,Siostry”, przedstawiającą kobiet w strojach huculskich. M. Zawieyski jest twórcą ,,Żyda Galicyjskiego”.

25a9d8de15a204cd4bded88ebf83811e

Rys.2 Koncertująca para, Pacyków , Stanisław Emil Czapek

źródło: https://desa.pl/pl/auctions/67/object/10095/stanislaw-emil-czapek-koncertujaca-para-pacykow-1912-r    [online, 03.11.2016]

 silesia-art.pl/…ds/2016/10/glowacki_1.jpgglowacki_1Rys.3 Bartosz Głowacki przy armacie, Pacyków , Stanisław Emil Czapek

Źródło: zdjęcie własne [online, 03.11.2016]

                          Produkowano głównie wyroby z gładkiego fajansu, choć również powstawały wyroby z terakoty. Do swoich wyrobów używano glinki wysokiej jakości z dodatkiem kredy i piasku, które na samym początku wydobywano lokalnie, a później sprowadzano z Sudetów. Ciekawym jest to, że ten sam model produkowany był w kilku rozmiarach, te same figury różniły się nie tylko wielkością, ale również szczegółami dekoracji malarskiej. Wśród wyrobów dominowały figury art deco: damy z parasolkami, kwiatami, koszami owoców, które świetnie odzwierciedlały modę dwudziestolecia międzywojennego.

figurka-pary-w-strojach-biedermeierowskich_219                                          
 Rys.4 Para w strojach bidermeierowskich

źródło:http://www.desakatowice.com/pl/aukcje/aukcja-nr-108-28-05-2011,ceramika

[online, 03.11.2016]

1b

Rys.5 Młoda dama, 1924-1929

źródło: Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

20160629_103058Rys.6 Dziewczynka z bukietem róż

źródło:http://katalog.muzeum.krakow.pl/ [online 03.11.2016]

                      Obok dam powstawały neorokokowe figury młodych par, a także figurki ludzi w strojach ludowych (huculskich góralskich, kowbojskich oraz indiańskich).

1h

Rys.7 Para górali, 1922-1939

źródło: http://www.rempex.com.pl/events/194-184-aukcja-dziel-sztuki-i-antykow/lots/22724-para-gorali

[online 03.11.2016]

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Rys.8 Indianin,

źródło: Allearchiwum  [online 03.11.2016]

1k

Rys.9 Para kobiet w strojach ludowych

źródło: Katalog, MNK  [online 03.11.2016]

1l

Rys.10 Krakowianka, proj. Władysław Adamiak, lata 1925-1939.

źródło:www.rempex.com.pl  [online 03.11.2016]

1g

Rys.11 Chłop z prosięciem

źródło:www.rempex.com.pl  [online 03.11.2016]

4da679ac99dd8909666b47efa2282f06

                                       

Rys.12 Janosik

źródło:Allearchiwum [online 03.11.2016]

                                                           Na dość dużą skale produkowano figurki zwierzęce. Tematykę zwierzęcą reprezentowały puchacze, perliczki, zimorodki, bociany, bażanty, sępy, małpy, słonie, lwy, lamparty, tygrysy i niedźwiedzi. Czasami to były galicyjskie konie, krowy, gęsi i prosięta.

figurka-malpki-siedzacej-na-ksiazkach-pacykow_2596

Rys.12 Małpa siedząca na książkach, 1920-1939

źródło:www.desakatowice.com

 [online 03.11.2016]

figurka-perliczki-pacykow_4346

Rys.12 Figura perliczki, 1920-1939

źródło:www.desakatowice.com

 [online 03.11.2016]

1o

Rys.12 Figura krowy

źródło: katalog MNK

 [online 03.11.2016]

20160629_103013

Rys.12 Zimorodek

źródło: katalog MNK

 [online 03.11.2016]

Można wyosobnić grupę figurek psów różnych ras, takich jak: wilczury i bernardyny, charty, pekińczyki oraz jamniki.

figurka-psa-pacykow_2813

Rys.12 Figurka psa, 1929-1939

źródło:www.desakatowice.com

 [online 03.11.2016]

28-04-2013-dsc00864

Rys.13 Figurka owczarka

źródło: http://www.antykibukowski.pl

 [online 03.11.2016]

 

Osobną grupę stanowią popiersia.

pobrane-6

Rys.14 Popiersie chłopczyka

źródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

pobrane-8

Rys.15 Dante Alighieri

źródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

pobrane-7

Rys.16 Popiersie kobiety

źródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

Kolejną, osobną grupę stanowią gliniane lub kamionkowe naczynia użytkowe, tzw. cache-pot. Naczynia powstawały w znacznych ilościach tylko w pierwszych latach produkcji firmy. Najczęściej przybierały kształt architektonicznego kapitelu, a także kształt prostokąta, koła czy kwadratu. Na zewnątrz były udekorowane motywami antycznymi. 

mnk2

Rys.17 Cache-pot

źródło: Katalog MNK

 [online 03.11.2016]

mnk1

Rys.18 Cache-pot

źródło: Katalog MNK

 [online 03.11.2016]

Pierwotnie, do roku 1921 dzieła były sygnowane herbem Rogala z napisem Pologne Pacyków St. Galicie. Po roku 1921 i do samego końca istnienia fabryki stosowano dużą literę P w trójkącie lub owalu z rogami po bokach oraz napisem Pacyk czasami pod trójkątem mieścił się napis miejscowości – Stanisławów.

pobrane-17

Sygnatury po roku 1921



Bibliografia:

  1. Magdalena Silwanowicz. Ceramika z Pacykowa w zbiorach Muzeum Narodowego wKielcach, 2012

  2. Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001. Ilustracje: Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001. http://cresoviana.blogspot.com/2013/02/pacykow-fabryka-fajansow-i-terakoty-lwow-miedzynarodowe-targi-wschodnie.html

Ilustracje:

1.zdjęcia własne

2.desa.com

3.zdjęcia ze zbiorów MN w Krakowie

Ikony

Z historii ikon

Ikona jest obrazem kultowym, charakterystycznym dla sztuki wschodniego chrześcijaństwa. Ikony są integralnie związane z liturgią. Sobór Nicejski II postanowił, że kompozycja obrazu religijnego powinna się opierać na zasadach sformułowanych przez kościół i tradycję. W związku z powyższym przestrzegano kanonu ikonograficznego i tworzono obrazy według wzorów zwanych „podlinniki”. Tego typu wzorniki określały dopuszczalne tematy, sposób ujęcia i wykonania. Malarstwo ikonowe rozpowszechniło się na terenach znajdujących się pod wpływem kultury bizantyjskiej – Grecja, Italia przedrenesansowa, Bałkany.

Nowogrodzka, pskowska i moskiewska szkoły

Szczególny rozwój ikony miał miejsce na Rusi. Najważniejsze ośrodki to Nowogród Wielki i Pskow oraz Moskwa. Najstarszą szkołą na ziemiach ruskich była nowogrodzka, która ma swe początki w XII wieku. Na rozwój pozytywnie wpływało położenie miasta, które znajdowało się na ważnym szlaku handlowym. Twórcy ikon z Nowogrodu Wielkiego dosyć szybko usamodzielnili się i wyzwolili się od wpływów sztuki Bizancjum. Wypracowali oni własny styl, którego cechą charakterystyczną jest prostota kompozycji. Zestawienie barw opiera się na zasadzie kontrastu, rysunek jest wyrazisty i ekspresyjny. Zauważalna jest także pewna skłonność do geometryzacji form. Charakterystyczne jest częste stosowanie białego lub po prostu jasnego tła oraz dużych partii czerwieni. Jeśli chodzi o szkołę pskowską, to szczyt rozwoju ona osiągnęła w XIV wieku. W ikonach szkoły pskowskiej przeważają zestawienia ciemnej zieleni oraz odcieni czerwieni, złota i koloru żółtego. Kompozycja często jest asymetryczna, a modelunek światłocieniowy zróżnicowany. W odróżnieniu od ikon szkoły nowogrodzkiej, kompozycje ikon szkoły pskowskiej charakteryzują się większym dynamizmem. Partie światła są tu pokazane białymi płaszczyznami. W szkole moskiewskiej nowe kierunki w rozwoju malarstwa ikonowego związane z imieniem wybitnego twórcy – Andrieja Rublowa.

Ikony różnych szkół

NOWOGROD

Szkoła nowogrodzka

PSKOWSzkoła pskowska

MOSKWSzkoła moskiewska

Andriej Rublow (ros. Андрей Рублёв) – twórca ikon, mnich i święty prawosławny. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli szkoły moskiewskiej pisania ikon. Urodził się między 1360 a 1370 rokiem, a zmarł około 1427/1430. Dokładne daty nie są jednak znane. Nie wiemy także wiele o dokładnym miejscu jego urodzin oraz środowisku z którego się wywodził. Wiadomo natomiast, że pochodził z ziemi Rostowsko-Suzdalskiej. Z powodu braku źródeł pisanych dotyczących jego dzieł, datowania dokonuje się na podstawie cech stylowych.

Wybrane dzieła Andrieja Rublowa

Plik:Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg

Trójca Święta

Plik:Vladimirskaya by A.Rublev (1395-1410s, Vladimir museum).jpg

Matka Boska Włodzimierska

Plik:Rublev Paul.jpg

Święty Paweł z Tarsu

W XVI wieku znany był mistrz Dionizy (Dionisij). Wiek XVII przyniósł kolejne znaczące zmiany. Przy dworze carskim powstała wówczas pracownia, a jednym z najbardziej znanych mistrzów był Szymon (Simon) Uszakow.  

 

Technika pisania ikon

Technika malarska którą się posługiwano, to enkaustyka i tempera. Ikony pisano zwykle na deskach lipowych, dębowych lub sosnowych. Przy dużych formatach łączono je między sobą. Technika tworzenia ikon jest skomplikowana i interesująca. Każda ikona składa się z kilku warstw. Pierwsza warstwa to deska drewniana lub kilka desek złączonych ze sobą. Na lico deski kładziono grunt z mieszaniny gipsu alabastrowego i kleju. Po wyschnięciu gruntu nanoszono rysunek z użyciem czarnej farby i nakładano elementy złoceń. Kolejna, to warstwa malarska, którą na zakończenie pokrywano werniksem zw. olifą. Po utwardzeniu olifa tworzyła powłokę ochronną warstwy malarskiej ikony.

Ikonostas

Ikonostas stanowi część wyposażenia cerkwi prawosławnej i jest swego rodzaju ścianą, dosyć wysoką, dzielącą nawę świątyni od przestrzeni w której znajduje się ołtarz. Ikonostas jest cały zapełniony ikonami, a swoje początki ma w sztuce wczesnochrześcijańskiej. W kościołach wczesnochrześcijańskich miały miejsce przegrody kamienne, często zdobione kolumnami. Na tych przegrodach zawieszano tkaniny dekoracyjne i wizerunki świętych. W Bizancjum X-XII wieku monumentalne przegrody składały się z szeregu kolumn, z parapetami i architrawami oraz zwieńczeniem w formie krzyża. Mieściło się na nich zwykle kilka ikon. Wśród przedstawień zawsze była grupa Deesis. Były też oczywiście przykłady składające się z wielu ikon. W części środkowej znajdowało się przejście do przestrzeni ołtarzowej. W wiekach XIV-XV na Rusi ikonostas przekształcił się w wysoką ścianę wykonywaną z drewna, tak zwany wysoki ikonostas. W takim ikonostasie, w części środkowej, znajdują się tak zwane drzwi królewskie, przeznaczone dla kapłana sprawującego liturgię. Dwoje drzwi, tak zwane diakońskie, znajdujące się w częściach bocznych, służą do wejścia (południowe) i wyjścia (północne). Drzwi boczne przeznaczone dla kapłana i diakona oraz niższego kleru bez szat liturgicznych. Ikonostas składa się z kilku rzędów ikon rozmieszczonych według określonego schematu zgodnego z treścią liturgii.

ikonostas w cerkwi Sw Rrojcy w Gorlicach

Ikonostas w cerkwi Świętej Trójcy w Gorlicach

Bibliografia:

Kłosińska J., Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975.

Ristujczina L., Ikony, Bielsko-Biała 2014.

Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. K. Kubalska-Sulkiewicz, M. Bielska-Łach, A. Manteuffel-Szarota, Warszawa 2012.

Samowary

Samowar

Jest to urządzenie metalowe do przygotowywania herbaty, charakterystyczne dla Rosji. Samowary używane są także w innych krajach. Pierwsze samowary rosyjskie pojawiły się około połowy XVIII wieku i nawiązywały do form czajników. Od połowy XIX wieku samowary, które wyrabiano fabrycznie prawie zawsze miały stempel oraz zaznaczony na kranach rozmiar. We współczesnych samowarach zamiast podgrzewania wody węglem stosuje się grzałki elektryczne.

Najbardziej znane wytwórnie samowarów czynne były w takich miastach jak Tuła, Petersburg i Moskwa. Obecnie samowary są nadal wykonywane w Tule, gdzie właśnie znajduje się najstarsza wytwórnia czynna od 1779 roku. Przy tej fabryce samowarów mieści się muzeum tulskich samowarów.

 

Konstrukcja samowara 

Samowar składa się ze zbiornika na wodę przez który przechodzi pionowo rura na węgiel drzewny, pokrywy i podstawy. Na dole znajduje się ruszt i boczne otworki doprowadzające powietrze. W części dolnej zbiornika mieści się kranik do spuszczania wody, a u góry miejsce na czajniczek przeznaczony do parzenia esencji. Niektóre tzw. samowary-kuchnie wewnątrz posiadały przegródki. W takim urządzeniu można było jednocześnie gotować potrawy oraz wodę na herbatę. Każda część posiadała wówczas osobną przykrywkę.

Materiałem do wykonania samowaru mógł być mosiądz, miedź, brąz, stal tulska, żeliwo. Często samowary były srebrzone, złocone lub niklowane.

 

Poszczególne części samowara:

DSCN5092 Samowar zmniejszony 25

  1. Korpus
  2. Dzban/rura (przeznaczona na węgiel drzewny)
  3. Kratka
  4. Uchwyt
  5. Wałek uchwytu
  6. „Koło” górnej części ścianki
  7. Podstawa samowara
  8. Pokrywa
  9. Miejsce na czajniczek (zw. „konforka”)
  10. Uchwyty, tzw. „szyszki” oraz tzw. „podszyszki” (gwoździe do mocowania „szyszek”)
  11. Otwór przeznaczony do odparowywania
  12. tzw. „Malinka” – gwint do „podszyszek”
  13. Kran
  14. Zawór
  15. Obudowa kranu
  16. Denko
  17. Otwory do wdmuchiwania powietrza
  18. „Szyjka” dolnej części samowara
  19. Zaślepka/przykrywka zamykająca dzban

Z historii samowara…

Samowary rozpowszechniły się w 2 połowie XVIII wieku. W wieku XIX miały różnorodne kształty, wymiary oraz rozwiązania konstrukcyjne. Wszystko było uzależnione od funkcji którą pełnił określony samowar. Pojawiły się tzw. „samowary-kawiarki” niewielkich rozmiarów, często z maszynką spirytusową lub żarowe. Do wnętrza takich samowarów wstawiano naczynie z kawą. Znane były również samowary podróżne. Tego typu przedmioty cieszyły się popularnością. Samowar podróżny był zaopatrzony w składane nóżki i uchwyty. Zazwyczaj samowary były bogato zdobione i występowały w komplecie z czajnikiem. Warto zaznaczyć, że zasadnicza konstrukcja samowara pozostała bez zmian na przestrzeni wieków. Zmieniała się forma, materiał oraz sposób dekoracji. Posiadanie samowara w domu było świadectwem komfortu i przytulności. W ciągu XIX i XX wieku samowar stał się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów życia codziennego Rosji. Aktualnie wzrasta zainteresowanie samowarem i wykonywane są różne modele.

 

Bibliografia:

Калиничев С., Самовары России, Мoсквa 2014.

Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. K. Kubalska-Sulkiewicz, M. Bielska-Łach, A. Manteuffel-Szarota, Warszawa 2012.

Ornamentyka – Renesnas i manieryzm

W dzisiejszym wpisie zaprezentujemy ornamenty, które pojawiły się w renesansie i manieryzmie.

Ornamentyka renesansowa bazowała w znacznej mierze na zdobnictwie antycznym. Było to spowodowane ogólnym zwrotem w sztuce, który zaowocował nowym stylem, w którym artyści zaczęli inspirować się naturą oraz sztuką antyku. Zmiany zaszły nie tylko w tematyce czy technice malarskiej, ale także w sferze ornamentyki. Poza antycznymi dekoracjami używano dość powszechnie ornamentów wschodnich, które były czasem dodatkowo przekształcane dzięki czemu powstawały nowe dekoracje. Popularnym motywem był także kaseton, który używano do przekrycia stropów w budowlach.

Informacje na temat niektórych ornamentów, takie jak arabeska i maureska, można odnaleźć tutaj. Informacje o ornamentach wywodzących się z antyku, czyli groteska, girlanda i feston znajdują się tutaj.

Poniżej opisane zostaną ornamenty, które pojawiły się w renesansie.

Ornament kandelabrowy – ornament w formie świecznika połączonego często z motywami dekoracyjnymi, takimi jak wić roślinna czy groteska ułożone w układzie symetrycznym. Ornament ten stosowany był na pionowych, wąskich płycinach. Rodowód tego ornamentu wywodzi się z antyku i stosowany był w renesansie, a później w klasycyzmie. Ornament ten pokrywał cokoły, płyciny i pilastry rzeźb oraz elementów architektonicznych.

ornament kandelabrowy
Przykłady ornamentu kandelabrowego.

Ornament cekinowy – jest to ornament, w którym głównym motywem są płaskie krążki zachodzące na siebie jeden na drugi. Czasem widoczne są otwory w krążkach, przez które widoczna jest czasem sznur, na które są nawleczone. Ornament ten wykorzystywany na wąskich, pionowych płycinach. Ornament ten występował w płaskorzeźbie, dekoracji architektonicznej, grafice i w rzemiośle artystycznym.

 

 

 

 

00680642

Ornament cekinowy

 

Zwis – jest to motyw dekoracyjny w formie pęku kwiatów, owoców lub liści, podwieszony w jednym punkcie. Terminem tym określa się motyw dekoracyjny, który występował w renesansie i baroku.

 

pobrane

Zwis

 

Panoplia – motyw dekoracyjny w postaci wiązki skrzyżowanych elementów uzbrojenia takich jak oręża, zbroje, sztandary, proporce czy tarcze. Panoplia są ukształtowane w określony kształt geometryczny, np. prostokąt, kwadrat. W renesansie i baroku występowały także zwieńczenia panopliowe.

Panoplia
Przykład panoplii.

Putto – motyw dekoracyjny przedstawiający małego nagiego chłopca, pojawiający się w renesansie w rzeźbie i malarstwie. Putto nawiązuje do antycznego wyobrażenia Erosa. Terminem putto określa się także postacie aniołków występujące w kościelnej sztuce renesansowej, barokowej i rokokowej.

Putto
Grupa figuralna z puttami.

Woluta, ślimacznica – element architektoniczny i motyw ornamentalny w kształcie spirali lub zwoju. Występuje jako motyw w zwieńczeniach w okresie renesansu, manieryzmu i w baroku. Szczególną odmianą woluty jest tzw. spływ wolutowy charakterystyczny dla manieryzmu i baroku, wypełniający przestrzeń pomiędzy węższą kondygnacją wyższą i szerszą kondygnacją niższą. Woluty występowały także w architekturze klasycznej jako element zwieńczenia głowicy.

 

images (9)

 

Ząbki, denticuli – motyw dekoracyjny ukształtowany z prostokątnych ząbków umieszczany na gzymsie w belkowaniu doryckim i korynckim. Do ornamentyki został przejęty w renesansie, wykonywany w architekturze oraz malarstwie iluzjonistycznym. Ząbki to także każdy motyw dekoracyjny złożony z elementów zbliżonych kształtem do zębów.

Denticuli
Poniżej gzymsu z kimationem jońskim widoczne są denticuli.

 

Ornamentyka powstała w manieryzmie była w większej mierze oparta na geometrii, stanowiła wyraz poszukiwań nowej formy, która odwoływałaby się nie do antyku, który był popularny w renesansie, ale do czegoś innego, nowego. Zdobienia te w większej mierze pojawiały się jako element dekoracyjny w rzemiośle artystycznym, meblarstwie, snycerstwie czy rzeźbie.

Rollwerk, ornament zwijany, ornament kartuszowy, ornament zawijany – ornament manierystyczny, w którym elementy przypominają wycięte z blachy, zawijające się na zewnątrz lub wewnątrz i komponowane przestrzennie. Ornament ten ukształtował się we Francji, rozwinął w Niderlandach ok. połowy XVI w., następnie rozprzestrzenił się w Europie i trwał do 2 ćwierci XVII wieku. Ornament ten był stosowany w rzemiośle artystycznym, snycerstwie, malarstwie, rzeźbie. Występował często z ornamentem okuciowym, tworząc ornament okuciowo-zwijany.

cdscsd

 

Ornament okuciowy – pojawił się w manieryzmie, ma charakter dekoracji płaszczyznowej. Zbudowany jest z płaskich listew i płycin naśladujących żelazne okucia. Ornament ten kształtowany jest w geometryczne formy, czasem jest ażurowy, do którego dołączone są takie elementy jak np. małe rauty, kaboszony, imitacja główek gwoździ, elementy fantastyczne. Dekoracja z tym ornamentem pojawiła się w kamieniu, stiuku, metalu i drewnie. Ornament okuciowy występował w dekoracji architektonicznej, snycerstwie (np. ołtarze, stalle, ambony), rzemiośle artystycznym, meblarstwie (np. jako intarsja), złotnictwie. Często występował w zestawieniu z ornamentem zawijanym.

ornament_okuciowy

 

W kolejnych wpisach zostaną przedstawione ornamenty z okresu baroku, regencji oraz rokoko.

Ornamentyka – Średniowiecze i sztuka islamu

W dzisiejszym wpisie przedstawimy ornamenty, które wykształciły się w romanizmie, gotyku oraz jako ciekawostkę zaprezentujemy zdobienia występujące w sztuce islamu.

Omawianie ornamentyki wykształconej w okresie średniowiecza należy rozpocząć od nawiązania do czasów Karola Wielkiego oraz sztuki iryjskiej. To swoiste cofnięcie się w czasie podyktowane jest tym, że część ornamentów, które występowały u schyłku antyku i w Bizancjum pojawiły się w sztuce VIII w. za sprawą zainteresowania Karola sztuką i kulturą antyczną. Umiłowanie do antyku widoczne jest w dekoracji kaplicy pałacowej w Akwizgranie, która wyraźnie nawiązuje do sztuki z Rawenny czy Rzymu pochodzącej z wcześniejszych okresów.

96001333_1
Akwizgran, fragment dekoracji kaplicy pałacowej

 

 

DSCN2740_1

                                                                                      Mauzoleum Galii Placydii

Jeśli chodzi o nawiązanie do sztuki iryjskiej, to odwołanie to można uzasadnić tym, że plecionka, którą można odnaleźć na miniaturach ze środowiska iryjskiego pojawia się w sztuce romańskiej w bardziej zgeometryzowanej i uproszczonej formie. Pojawienie się tych ornamentów można wytłumaczyć migracją ksiąg, w których znajdowały się bogato zdobione iluminacje.

W sztuce romańskiej dominował ornament geometryczny zaczerpnięty z architektury, a także ornament roślinny. Ornamentyka bazowała na prostych kształtach, które były rytmicznie powielane w kompozycje pasowe lub dopasowane do konkretnych miejsc. W sztuce obowiązywało tzw. „prawo ram”, wedle którego wszystko było dopasowane do każdego pola. Widoczne to było zwłaszcza w dekoracji rzeźbiarskiej oraz architektonicznej.

romanesque-ornament-granger
Przykłady ornamentyki romańskiej
romanski_fryz_plecionkowy
Romański fryz plecionkowy
romanski_ornament
Romański ornament „kostkowy”

Plecionka – motyw dekoracyjny złożony z linii, wstęg, taśm, pasów lub listew (plecionka geometryczna), ciał zwierzęcych lub wstęg z głowami i kończynami zwierzęcymi (plecionka zwierzęca), łodyg roślinnych lub wstęg z liśćmi i kwiatami (plecionka roślinna). Elementy plecionki zachodzą na siebie wzajemnie naprzemiennie, u dołu i u góry całej kompozycji. Mogą zwijać się w spirale, skomplikowane układy ósemek czy warkoczy. Poza sztuką celtycką występuje na Bliskim Wschodzie, a także w późniejszych okresach w sztuce – w romanizmie, malarstwie miniaturowym (malarstwo iryjskie) czy w mozaikach.

PLECIONKACELTYCKA

 

 

W okresie trwania gotyku ornamentyka ewoluowała ku formom ostrzejszym. Pojawiły się formy lancetowate, wydłużone, jak na przykład stylizowane kwiaty czy gałązki, suchy akant oraz ornament geometryczny (maswerk). Obok zdobień roślinnych czy geometrycznych występowały także chimery.

Rozeta – motyw dekoracyjny o formie stylizowanego, rozchylonego kwiatu (pierwotnie róży). Rozety miały dośrodkowy układ płatków i występowały we wszystkich dziedzinach sztuki. Pierwsze, proste rozety pojawiły się już w romanizmie, jednak największy ich rozwój przypadł na czas gotyku, kiedy to element ten był umieszczany na fasadach kościołów. Z biegiem czasu rozety miały co raz bardziej skomplikowaną formę oraz zdobienia. W późniejszych czasach motyw ten występował np. jako dekoracja kasetonów lub plafonów.

Rozeta
Rozeta, Notre Dame w Paryżu

Wieloliść – motyw dekoracyjny, często geometryczny, stylizowany na liście lub płatki kwiatów, składa się z powtórzonych rytmicznie odcinków łuku o różnych kształtach, np. zaostrzonego, podkowiastego, itp. Wieloliście można rozróżnić po ilości zastosowanych łuków, np. dwu-, trój-, czworo-, pięcio- itd. Początkowo motyw ten stosowany był jako otwarta lub zamknięta forma, np. jako dwulistne zamknięcie okien. Formą wieloliścia jest rozeta, która podzielona wewnętrznie na oddzielne segmenty.

Ciekawostką jest fakt, że do formy trój- i czworoliścia nawiązywano także w architekturze już w okresie późnej starożytności, romanizmu i w gotyku. Istnieje termin taki jak układ treflowy, który opisuje układ pomieszczeń w świątyniach chrześcijańskich opartych na motywach wieloliściach.

 

W sztuce islamu można wyodrębnić kilka motywów dekoracyjnych stosowanych jako ornament. Należą do nich takie ornamenty jak arabeska, maureska, ornament epigraficzny. W sztuce tej występował także motyw dekoracyjny łuków wielolistnych.

Łuk podkowiasty

 

Arabeska – ornament roślinny, wywodzi się ze sztuki starożytnej. W sztuce islamu istniała także jego mocno stylizowana forma.

Arabeska
Arabeska

Ornament epigraficzny – motyw zdobniczy oparty na stylizowanych, rytych literach.

Przykład ornamentu epigraficznego

Maureska – ornament płaszczyznowy zbudowany ze stylizowanych wici roślinnych o silnie przekształconych łodygach, liściach oraz kwiatach, ułożonych symetrycznie i wypełniający całkowicie pole. Motyw ten wykształcił się w sztuce islamu i oparty był na motywach hellenistycznych. Był to popularny motyw w Europie w dobie renesansu, szczególnie w wyrobach rzemiosła artystycznego.

maureska_
Maureska