Piękno biżuterii secesyjnej

Niezwykle delikat
na i subtelna biżuteria, która zwraca uwagę wysokim poziomem
wykonania, ale także poprzez zastosowanie różnorodnych materiałów. Biżuteria inspirowana naturą
była niezwykłym elementem stroju ludzi żyjących na przełomie XIX i XX wieku.

01.Maison Vever (Paul et Henri)Boucle de ceinture [Paon]

Maison Vever (Paul i Henri), klamra w kształcie pawia,

złoto, przeźroczyste szkło, krawanik, foto © Les Arts Décoratifs, Paris

 

 

Na początku należy wspomnieć krótko czym był styl secesyjny. Secesja (znana także pod
nazwami Style 1900, Movement belge, Ligne belge, Art Nouveau, Jugendstil, Sezessionstil, Stile
Liberty, Młoda Polska) powstała pod koniec XIX w. jako wyraz poszukiwań nowego stylu w sztuce
i trwała niezwykle krótko. Był to styl wzbudzający wiele kontrowersji, ponieważ zrywał niemal
całkowicie z tradycjami wykształconymi w ciągu wieków. Secesja odwoływała się w swojej
dekoracji i ornamentyce do świata roślin i zwierząt oraz do miękkiej, giętkiej linii, która była
fantazyjnie kształtowana. Główną ideą było, aby powstało dzieło totalne, Gesamtkunstwerk, z
wykorzystaniem wszelkich technik. Dzieła sztuki powstałe w tym okresie były mocno
krytykowane, jednak od mniej więcej 50 lat secesja budzi podziw i uznanie wśród kolekcjonerów
oraz pasjonatów sztuki. Dowodem na wzrost popularności Art Nouveau jest to, że pojawiają się
oddzielne, poświęcone mu aukcje. Styl ten w późniejszych czasach był wielokrotnie powtarzany w
formie stylizacji czy imitacji.(1)

Spory wpływ na secesję miały poglądy głoszone przez bractwo prerafaelitów, Johna
Ruskina, Williama Morrisa, ruch Arts & Crafts w Wielkiej Brytanii oraz symbolizm. Bractwo
prerafaelitów, powstałe w 1848 r. w Anglii głosiło, że należy zerwać ze sztywnymi regułami
akademizmu, które krępują sztukę. Natomiast John Ruskin, związany z bractwem, postulował, że
rzemiosło jest swoistym odrodzeniem się sztuki, a piękno można osiągnąć nie tylko dzięki talentowi
lecz dzięki pracy. Hasła Ruskina stały się niejako podstawą dla ruchu Arts & Crafts, który był
skupiony wokoło Williama Morrisa. Ruch ten projektował rozmaite rzeczy, które były wykonywane
tylko ręcznie. Jeśli chodzi o wpływ sztuki prerafaelitów, to w art nouveau widać m.in.
dekoracyjność, operowanie giętką linią oraz stylizację. Postulat ręcznego wytwarzania rzeczy
przejęła secesja co widoczne jest w dziełach sztuki czy wyrobach jubilerskich (2).

 

 

02.Lucien Gaillard

Lucien Gaillard, wisiorek Ćma ok. 1900, złoto, emalia, cytryn, rzeźbiony róg, jedwab,

foto © Metropolitan Museum of Art, New York

 

 

 

Biżuteria była niezwykle plastycznym dodatkiem do stroju, który określał pozycję społeczną
osoby, która ją nosiła. Wyroby jubilerskie były dostosowane do ówcześnie panującej mody, która
nawiązywała do świata roślin i owadów. Popularne były gałązki, pędy kwiatów, dekoracyjnie
ułożone liście, stylizowane pióra ptaków, maszkarony, owady – ważki czy motyle, a nawet smoki (3).

 

W okresie fin de siecle poza kolczykami, pierścionkami, naszyjnikami czy bransoletami
noszono także zegarki, które były przypinane do sukni. Około 1900 roku najpopularniejszy był
zegarek kieszonkowy, wymyślony przez Abrahama-Louisa Bregueta. Zegarki te miały opracowaną,
bardzo dekoracyjną kopertę i ażurową zawieszkę. Męskie zegarki zawieszane były na łańcuszku, a
panowie wkładali je do kieszeni surdutu lub marynarki (4).
Bardziej okazałe elementy biżuterii takie jak wisiory, kolie, czy napierśniki wkładane były
na wyjątkowe okazje. Natomiast we włosy wsuwano kunsztownie wykonane diademy, w których
często pojawiały się drogocenne kamienie oraz grzebienie i szpilki (5).

 

Zakłady jubilerskie prześcigały się wręcz w tworzeniu nowych, co raz piękniejszych
wyrobów, które były wytwarzane z cennych kruszców oraz kamieni szlachetnych. Niektóre obiekty
były wprost rzeźbione w tak delikatnych materiałach jak szylkret, kości różnych zwierząt czy
minerały. Projektantami biżuterii byli tacy twórcy jak Louis Comfort Tiffany, Rene Lalique, Paul i
Henri Vever, Georges Foquet, Hector Guimard, Philippe Wolfers, Edward Colonna, Archibald
Knox, Lluis Masriera y Roses czy Lucien Gaillard.

 

Jubilerzy secesyjni posługiwali się różnorodnym materiałem: złotem, srebrem, platyną,
emalią, macicą perłową, bursztynem, kamieniami szlachetnymi o różnym szlifie, szylkretem,
metalami nieszlachetnymi czy rogiem. Wzornictwo odwoływało się do sztuki wschodniej –
japońskiej czy arabskiej. Niepowtarzalność tych wyrobów powodowała ich niezwykłą
popularność (6).

 

08.hector-guimard-brooch
3. Hector Guimard, broszka ok. 1909, foto © Metropolitan Museum of Art, New York

We wcześniejszych epokach oprawy biżuterii były projektowane tak aby jak najbardziej
podkreślić urodę kamienia szlachetnego, natomiast na przełomie wieków jubilerzy projektowali
każdy element jakby był samodzielnym dziełem sztuki. Natomiast w secesji to nie kamień był
najważniejszy w kompozycji, ale właśnie sama kompozycja oraz przedstawienie, które było
wykonywane z różnorodnych materiałów.

07.Mucha-Georges Fouquet Bague [Plume de paon]
4. Alfons Maria Mucha, Georges Fouquet, pierścionek ok. 1900, foto © Les Arts Décoratifs, Paris
W dobie renesansu rzemiosła artystycznego artyści nawiązywali współpracę z jubilerami.
Wielokrotnie zdarzało się, że biżuterię projektowali znani i cenieni w świecie sztuki artyści, a za
wykonanie odpowiedzialni byli jubilerzy. Przykładem takiej współpracy są projekty Alfonsa
Muchy, które były wykonywane przez Georgesa Fouqueta. Współpraca między Muchą a
Fouquetem była na tyle owocna, że ten pierwszy zaprojektował wnętrze salonu jubilerskiego
Foouqueta. Salon powstał w 1901 roku, został rozebrany w roku 1923 i przeniesiony do Musee
Carnavalet jako część ekspozycji. Jeśli chodzi o działalność Fouqueta to w jego dziełach widać
wpływ secesji, m.in. poprzez stosowanie różnych materiałów, giętką linię oraz zróżnicowanie
kolorystyczne. Do najczęściej stosowanej przez niego techniki można zaliczyć aplique-à-jour, która
przypomina witraż. Wyroby Fouqueta były sygnowane literą G lub Gges Fouquet (7).

 

Do najważniejszych twórców biżuterii w Art Nouveau należał René Lalique żyjący w latach
1860 – 1945. Jako jeden z pierwszych zaczął wykorzystywać mniej kosztowne materiały takie jak
srebro, platynę, kamienie jubilerskie, perły, rogi, kości czy bardzo pospolite rzeczy takie jak
orzechy w łupinach. Od 1902 roku zaczął stosować wydmuchiwane szkło w swoich wyrobach. Do
1909 roku Lalique sam produkował szkło dzięki czemu jest ono wyjątkowe i niepowtarzalne (8). Do
najczęstszych motywów pojawiających się w biżuterii Lalique’a należą motywy roślinne, głowa
kobiety o długich włosach tworzących skomplikowany, liniowy ornament (9). Klejnoty zawieszane
były na łańcuszkach, kółeczkach lub oprawach nawiązujących do głównej ozdoby. Biżuteria
wykonywana przez tego jubilera posiadała grawerowany napis R. Lalique do której czasem
dołączano kraj powstania (France) oraz numer. Dzieła Lalique’a można podziwiać w Muzeum
Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu oraz w Muzeum Gulbenkiana w Lizbonie. Egzemlaprze, które
zostały sprzedane na początku naszego wieku osiągały kwoty od 15 tys. do 40 tys. dolarów za
przedmiot (10).

04.lalique Bracelet de cheville Chauve-souris
6. Rene Lalique, bransoletka ok. 1899, przeźroczyste szkło, emalia,złoto, opal, foto © Les Arts Décoratifs, Paris

 

Firma założona przez Louisa Comforta Tiffany’ego, Tiffany & Co. wytwarzała niezwykle
ekskluzywną biżuterię przed 1904 r.(11). Wyroby te stały się synonimem niezwykłego luksusu i
bogactwa, stanowiły niezwykle unikatowe wyroby. We wszystkich wyrobach jubilerskich widoczny
był wpływ Art Nouveau – uwzględniano kamienie ozdobne, szlachetne, a kolorystyka zestawiana
była różnorodnie i często o żywych, kontrastowych odcieniach. W Tiffany Art Jewelry Louis
projektował biżuterię w klasycznym stylu, taką jak jego ojciec oraz w duchu ówczesnej mody na
wyroby secesyjne. W swoich wyrobach Tiffany używał motywów roślinnych takich jak koniczyny,
dmuchawce, żurawina, czarne jagody czy truskawki (12).

05.Necklace tiffany
7. Louis Comfort Tiffany, naszyjnik ok. 1904, opal, złoto, emalia, foto © Metropolitan Museum of Art, New York

 

Duże zbiory biżuterii secesyjnej można znaleźć w Metropolitan Museum of Art w Nowym
Jorku, w Musee d’Orsay w Paryżu. Jeśli chodzi o Polskę to jeden z najliczniejszych zbiorów
biżuterii secesyjnej znajduje się w Muzeum Mazowieckim w Płocku. Kolekcja była gromadzona od
1974 r. i znajduje się w niej ponad 250 obiektów (13).

 

Powyższy artykuł ukazał się w magazynie Rynek Jubilerski, wiosna-lato 2016, s. 18-21.

 

Przypisy:

1 A. Szkurłat, Secesja. Przewodnik dla kolekcjonerów, Warszawa 2012, s.8, 11.
2 Tamże, s. 20.
3 Secesja i jej górnośląskie formy, red. K. Jarmuł, Katowice 2009, s.54
4 A. Szkurłat, op.cit., s. 295.
5 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.

6 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.
7 A. Szkurłat, op. cit., s.293.
8 http://collections.lesartsdecoratifs.com/fr [dostęp z dnia 2 III 2016 r.]
9 A. Szkurłat, op. cit., s.291.
10 A. Szkurłat, op. cit., s.292.

11 C. de la Bédoyère, Louis Comfort Tiffany. Arcydzieła, Warszawa 2011, s.173.
12 C. de la Bédoyère, op. cit., s.174.
13 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.

 

Brak fotografii:
3. Rene Lalique, naszyjnik ok. 1894, złoto, emalia, ametysty, opal, foto © Metropolitan Museum of
Art, New York
6. Louis Comfort Tiffany, ozdoba do włosów ok. 1904, złoto, srebro, platyna, czarne opale,
diamenty, granaty, rubiny, emalia, foto © Metropolitan Museum of Art, New York