Surrealizm

Powstanie surrealizmu jest ściśle związane z dadaizmem. Ruch ten zaczął kształtować się w 1919 roku, w tym samym w którym powstało czasopismo Littérature, założone przez człowieka który później był głównym przedstawicielem tegoż kierunkuAndré Bretona. Był on jednocześnie autorem napisanego w 1924 roku „Manifestu surrealistycznego”. Dzieło to powstało gdy Breton odczuł niedosyt w stosunku do dadaizmu, który według niego skończył się. Poza tym inspiracje surrealiści czerpali także z malarstwa Hieronima Boscha.

André Breton
André Breton

Sam termin „surrealizm” został wymyślony i użyty przez Guillaume’a Apollinaire’a w 1917 roku. Pierwsza grupa artystyczna tworząca w tym stylu powstała w 1922 roku (należeli do niej Paul Eluard i Benjamin Péret), zaś ich pierwsza wystawa odbyła się w 1925 roku.

Manifest surrealizmu
Manifest surrealizmu

Głównym założeniem surrealizmu jest „wyrażanie wizualne percepcji wewnętrznej”. Styl ten nazywany jest również „snem na jawie”. To, co znajduje się pod tymi dwoma hasłami łatwo zaobserwować i zrozumieć patrząc na malarstwo przedstawicieli gatunku. Już wielcy poprzednicy – czyli dadaiści sprzeciwiali się wszystkim dotychczasowym konwencjom i standardom, surrealizm nie tylko kontynuował bunt, ale i zradykalizował go, w sposób bezkompromisowy negując wszystko co tylko daje się odrzucić.

Salwador Dali - "Trwałość pamięci"
Salwador Dali – „Trwałość pamięci”

Od samego początku ruch był wspierany przez czasopisma: La Révolution Surréaliste, Le Surréalisme au Service de la Révolution, Minotaure (ten ostatni w latach 1933-1938). W 1929 roku Breton napisał także Drugi manifest surrealizmu. Artyści surrealistyczni mieli lewicowe poglądy, wielu z nich angażowało się w działalność polityczną po stronie komunistycznej. Byli przeciwnikami militaryzmu, przemocy (oraz uosobieniem tychże – faszyzmowi) oraz przeciwko nowoczesności, technologii i kryzysu z tym związanego. Wyzwoleniem z tej fatalnej dla ludzkości sytuacji miało być zwrócenie do podświadomości i czerpanie energii z ukrytych tam pokładów. Podstawowym hasłem głoszonym przez surrealistów była wolność – „Tylko słowo wolność potrafi mnie jeszcze porwać. Sądzę, że to słowo mogłoby bez końca podniecać stary fanatyzm ludzki” jak napisał w manifeście Breton.

Salvador Dali - "Płonąca żyrafa"
Salvador Dali – „Płonąca żyrafa”

Ruch surrealistyczny był współtworzony przez takich artystów jak Tristan Tzara, Salvador Dali, Antonin Artaud, Pierre Reverdy i wielu innych. Grupy surrealistów działały przede wszystkim we Francji, aczkolwiek swoich przedstawicieli znalazły także w Belgii, Wielkiej Brytanii i Czechosłowacji. W Polsce nie znalazł on swoich przedstawicieli w malarstwie, jedynie w poezji Adama Ważyka, Jana Brzękowskiego i Aleksandra Wata można odnaleźć elementy tegoż stylu.

Pierwsza strona czasopisma La Révolution Surréaliste
Pierwsza strona czasopisma La Révolution Surréaliste

Futuryzm

Narodziny futuryzmu miały miejsce we Włoszech, w kraju przepełnionym zabytkami minionych epok oraz szacunku do tradycji. Może fakt ten wydawać się nieco sprzeczny z ogólnymi spostrzeżeniami, ale nie gdzie indziej jak właśnie w Mediolanie w roku 1910 zawiązała się grupa, która dostrzegała w postępie technicznym nadzieję na uzdrowienie ludzkości. Na tle kontrastu tradycji z wynalazkami wyostrzył się rodzaj buntu futurystycznego. Mediolan był w tym czasie najbardziej uprzemysłowionym z miast włoskich. Wyznawcy nurtu działali ściśle według z góry przyjętych założeń i zasad, zawartych w manifeście Filippo Tommasa Marinettiego pod koniec roku 1908, a opublikowanych 20 lutego 1909 roku w paryskim dzienniku Le Figaro.

Le-Figaro-20 February-1909-header

 

 

 

 

Filippo Tommaso Marinetti
Filippo Tommaso Marinetti

W manifeście możemy znaleźć słowa: To z Włoch rzucamy w świat ten nasz manifest gwałtowności niszczycielskiej i podpalającej, którym ustanawiamy dziś Futuryzm, ponieważ chcemy uwolnić ten kraj od śmierdzącej gangreny profesorów, archeologów, zawodowych przewodników i antykwariuszy. Ponadto zawarty jest w nim kult maszyny i szybkości. Jednakże to nie jedyny manifest ruchu, który się pojawił i wytyczał ścieżki rozwoju artysty. W roku 1910 opublikowano Manifest malarstwa futurystycznego, autorstwa Umberto Boccioniego. Tekst ten został ponadto sygnowany przez Carla Carrę i Luigiego Russolo. Początkowo malarze musieli sprostać problemowi, wynikającemu z próby wcielenia teorii do sztuki. Boccioni posiadał ambicję stworzenia od podstaw nowego stylu oddającego ducha współczesnej epoki.

 

 Umberto Boccioni, "Dinamismo di un footballer" (1913), Museum of Modern Art
Umberto Boccioni, „Dinamismo di un footballer” (1913), Museum of Modern Art

 

 

Carlo Carra, Women on the Balcony, 1912
Carlo Carra, Women on the Balcony, 1912
Luigi Russolo, The Revolt, 1911
Luigi Russolo, The Revolt, 1911

W roku 1911 w Mediolanie odbyła się pierwsza wystawa malarzy futurystycznych, w której uczestniczyli wyżej wymienieni przedstawiciele. Zamiarem artystów było wywołanie oburzenia wśród opinii publicznej, jednakże ona przyjęła ją z umiarkowanym zainteresowaniem. Ponadto

w prasie nie zabrakło pozytywnych ocen wystawy. Jeden z artykułów szczególnie zbulwersował futurystów. Otóż Ardengo Soffici we florenckim „Le Voce” podsumował wystawę jako błazenadę oraz oskarżył o zastosowanie prymitywnych środków formalnych. Wznieciło to ogromne oburzenie wśród artystów i zapoczątkowało spór. Cała historia konfliktu zakończyła się dość zaskakująco, kiedy to Soffici dołączył do ruchu futurystów.

 

Natalia Gonczarowa, Cyclist
Natalia Gonczarowa, Cyclist

W przedrewolucyjnej Rosji futuryzm przyjął się na gruncie artystycznym bardzo dobrze, ale malarze nigdy nie stworzyli jednolitej grupy. Po zwycięstwie rewolucji część artystów przyjęła postawę wrogą a część neutralną.

Futuryzm włoski w latach 1909-1914 objął wszystkie dziedziny twórczości: muzykę, poezję, teatr i sztuki plastyczne. Światopogląd został przeszczepiony na kręgi działań artystycznych w innych krajach. Do podstawowych zasad należało wypowiedzenie sprzeciwu wobec wszelkim przejawom paseizmu. Jednym z głównych ich celów było zerwanie wszystkich więzów z tradycją

i przeszłością. Bunt obejmował również sprzeciw wobec Watykanu i systemu monarchicznego, jak

i instytucjom, które regulują życie publiczne. Wszelkie postępy techniczne stanowiły podwaliny swego rodzaju religii. Postulowano od definitywnego odejścia od naśladownictwa natury

i dotychczasowej sztuki. Kult przemocy i siły, a w konsekwencji wojny sprawiał, że członkowie ruchu chętnie wstępowali do armii, w czasie przystąpienia Włoch do wojny światowej.

Z perspektywy czasu wydaję się, że wysiłek twórców ruchu futurystycznego stał się syzyfową pracą. Jednak ich prace są przepełnione pasją, gdzie banalna rzeczywistość staję się jednością przesiąkniętą wszechobecnym rytmem.

 

Kubizm

Krytyk Louis Vauxcelles pojawił się na naszym blogu w odniesieniu do fowizmu, gdy podczas jednej z wystaw krzyknął: Donatello parmi les Fauves! Podobnie widząc pejzaże Georges’a Braque’a miał opisać je przy użyciu wyrazu: cubus czyli sześcian.

Pablo Picasso, prekursor kubizmu i jeden z najbardziej znanych artystów w dziejach świata
Pablo Picasso, prekursor kubizmu i jeden z najbardziej znanych artystów w dziejach świata

Właściwy kubizm powstał około 1909 roku we Francji, aczkolwiek wątki kubistyczne były widoczne już wcześniej – mniej więcej od 1906 roku. Gdy malarze odrzucili perspektywę i przestrzeń, a wszystkie bryły uwypuklono i zgeometryzowano. Ta ostatnia cecha – geometryzacja postępowała i jest najistotniejszą dla tego nurtu. Najwybitniejszymi przedstawicielami tegoż gatunku byli Pablo Picasso i Georges Braque.

Georges Braque - drugi po Picasso, najbardziej znany z kubistów
Georges Braque – drugi po Picasso, najbardziej znany z kubistów

Kubizm rozwijał się w trzech etapach. Pierwszy z nich rozpoczął się w 1906 roku i zakończył mniej więcej trzy lata później. Określa się go mianem prekubizmu, artyści tworzący w jego ramach odrzucili wtedy perspektywę i przestrzeń atmosferyczną. Rozpoczęli geometryzację brył, a co za tym idzie – wydobyciu struktury podziału bryły przy jednoczesnym tłumieniu koloru. Drugi etap, zwany analitycznym, rozpoczął się około 1909 roku i trwał kolejne trzy lata. Forma bryły została zmieniona, co doprowadziło do dekompozycji tak, aby poszczególne formy na siebie nachodziły i tworzyły wrażenie widzianych z wielu stron. Obraz tworzy wrażenie rozbitego na poszególne drobne części.

Braque - Portugalczyk
Braque – Portugalczyk

Trzeci etap nastąpił po 1912 roku i trwał około roku. Nazwano go syntetycznym, był on niejako uporządkowaniem i powrotem do pierwszego etapu. W etapie trzecim podkreślono konstrukcję całego obrazu a nie pojedynczego przedmiotu, którego dotyczył obraz. Nazwa jest ściśle związana z techniką, mianowicie z techniką kolażu. Polegała ona na użyciu różnych materiałów (przykładowo słomy, fragmentów gazet) i przyklejanie ich do obrazu. Pierwszym dziełem stworzonym w ten sposób była Martwa natura z plecionym krzesłem Pabla Picassa z 1911 roku. W obraz ten autor wkleił fragment oparcia plecionego krzesła. W tej fazie używano także mocnej, wyrazistej barwy.

Picasso - Martwa natura z plecionym krzesłem
Picasso – Martwa natura z plecionym krzesłem

Przedstawiciele kubizmu ukazywali rzeczywistość w taki sposób, by oglądający mógł dokładnie zanalizować obiekt. Ich dzieła dzięki deformacjom szokowały, ale i zmuszały do refleksji dając natchnienie kolejnym grupom artystycznym – konstruktywistom, futurystom czy ekspresjonistom.

Picasso - Guernica
Picasso – Guernica

Dadaizm

Dadaizm był awangardowym ruchem literacko-artystycznym, który dążył do maksymalnego zerwania z jakąkolwiek tradycją. Rozwijał się na pograniczu trzech państw – Francji, Niemiec i Szwajcarii, ale jego wpływy silne były również w USA. Nazwa została wybrana również w oparciu o zerwanie z tradycją – na chybił trafił przez Tristana Tzarę ze słownika, a oznacza po francusku, w dziecięcym języku („dada”) drewnianą zabawkę.

Tristan Tzara, własc. Samuel Rosenstock
Tristan Tzara, własc. Samuel Rosenstock

Ruch działał w latach 1915-1922, początkowo w Zurychu, gdzie prowadzili go emigranci wojenni skupieni wokół czasopisma Cabaret de Voltaire. Dadaiści podobnie jak wcześniej fowiści byli zniechęceni europejską kulturą i Europą w ogóle. Bardzo duży wpływ miał na nich wybuch i przebieg I Wojny Światowej. Największy dotychczas konflikt w dziejach odcisnął olbrzymie piętno na artystach. Cywilizacja europejska i ład społeczny został zachwiany przez działania wojny, która w odczuciu wielu była bezsensowna.

Czasopismo Cabaret Voltaire
Czasopismo Cabaret Voltaire

Twórczość dadaistów była różnoraka – tworzyli oni pewnego rodzaju performance jak na przykład gasząc światła podczas kongresu, w którym brał udział Charlie Chaplin. Zadaniem ich twórczości było szokowanie. Stąd też namalowali serię obrazów – reprodukcji z wulgarnymi zniekształceniami, Marcel Duchamp zaś na jednej z wystaw pokazał jedno z najsłynniejszych swoich dzieł – pisuar.

Marcel Duchamp - Fontanna
Marcel Duchamp – Fontanna

Dzieła dadaistów miały szokować i trzeba przyznać, że cel został osiągnięty. W dzisiejszych czasach twórczość ich wydaje się delikatnie rzecz ujmując dziwna, lecz 80 lat wstecz była to rewolucja i zachowanie skrajnie szokujące. W Niemczech i Francji ruch znalazł wielu zwolenników i był następnie kontynuowany przez surrealistów. Do najwybitniejszych przedstawicieli nurtu należą Max Ernst, Francis Picabia, Marcel Duchamp.

Duchamp - Mona Lisa
Duchamp – Mona Lisa

Fowizm

Fowizm był kierunkiem, który wraz z ekspresjonizmem doprowadził do rewolucji w malarstwie francuskim. Rozwijał się na początku XX wieku, pierwsze prace fowistyczne przedstawiono w 1905 roku w Salonie Jesiennym (podczas trzeciej jego edycji). Rok później jeden z krytyków (dokładnie Louis Vauxcelles) oglądając wystawę rzeźb klasycyzujących wśród których powieszono również obrazy fowistów krzyknął: „Donatello parmi les Fauves!” czyli w wolnym tłumaczeniu „Donatello wśród drapieżników”. Stąd też wzięła się nazwa dla całego ruchu artystycznego.

Louis Vauxcelles
Louis Vauxcelles

Maksymalne uproszczenie środków wyrazu, kontrastowe, dwuwymiarowe płaszczyzny tworzone poprzez zastosowanie barwnych plam to główne założenia techniczne fowistów. Głównym zadaniem wszystkich tych środków wyrazu było ukazanie emocji. Fowiści malowali w sposób nie odpowiadający rzeczywistym barwom i kształtom przedmiotów – uwypuklali charakterystyczne cechy malowanych przedmiotów. Porzucali prawa narzucane przez perspektywę.

Henri Matisse - La Danse
Henri Matisse – La Danse

Najwybitniejsi fowiści tworzyli ściśle z nurtem w pierwszych latach trwania ruchu, należeli do nich Henri Matisse, André Derain i Maurice Vlaminck. Fowiści podobnie jak inni współcześni im artyści szukali inspiracji w kulturach odmiennych od ich rodzimej. Duże piętno odcisnął na nich kolonializm, ale i przesycenie kulturą europejską. Kultura afrykańska, dziecięca była tym, czego poszukiwali ówcześni artyści – czysty prymitywizm. Żyjący w kulturze pozbawionej europejskiej cywilizacji zbliżało do pierwotności, szczerości i natury. Po 1907 roku fowizm przestał istnieć.

André Derain - Most Westminsterski
André Derain – Most Westminsterski