Platery polskie

Platerowaniem nazywamy metodę nakładania na przedmioty metalowe cienkich warstw innych metali. Metodę stosuję się przy użyciu różnych technik: walcowanie, walcowanie na zimno, przeciąganie, proszkowanie, odlewanie, metodą wybuchu, natryskiem lub metodą galwaniczną. Zaletami platerowania są zapobieganie korozji, zwiększenie lutowności, utwardzenia powierzchni oraz dekoracyjność. Wyroby platerowane noszą miano plater, są to głównie przedmioty użytkowe, przedmioty kultowe i dekoracyjne, zastawy stołowe, toaletowe oraz drobna galanteria, a także guziki.

             Platerowanie w Europie, a dokładnie na Wyspach Brytyjskich rozwinęło się w połowie XVIII wieku. Historia mówi, że stało się to zupełnie przez przypadek, w roku 1743, kiedy Thomas Boulsover połączył miedzianą i srebrną blachę rękojeści noża. Początkowo miedzianą blachę powlekano srebrem po jednej stronie, a drugą stronę cynkowano. W wyniku tego eksperymentu powstała wytwórnia Sheffield Plate znana w kręgach odbiorców i koneserów sztuki do dziś.

  w

                                                                      Zdjęcie.1 Sygnatura Sheffield Plate z roku 1784.

                                                                   

ww

                                                          Zdjęcie 2, Waza do zupy, Sheffield Plate, 1820 rok, Anglia

                                       Platery na szeroką skalę w Polsce zaczęły powstawać w osiemnastym wieku. Był to dobry wiek dla tworzenia platerów ze względu na postęp technologiczny, obniżający koszta produkcji. Polskie wyroby platerowane możemy obejrzeć dzisiaj w Muzeum Historycznym m.st Warszawy, Muzeum Mazowieckim w Płocku, Muzeum Narodowym w Warszawie oraz Muzeum Woli w Warszawie.

www

                                                 Zdjęcie 3, Platery w Muzeum Woli w Warszawie

                              Jedną z najbardziej znanych wytwórni polskich platerów, była wytwórnia Józefa Frageta. W 1824 roku, na zaproszenie Tadeusza Mostowskiego bracia Józef i Alfons Fraget przybyli z Francji do Polski i założyli w jej stolicy firmę. W roku 1848 Alfons Fraget wycofał się z przedsiębiorstwa i wrócił do Francji.

W trakcie pierwszej wojny światowej fabryka zaprzestała produkować papierośnice, zapalniczki oraz drobną galanterię produkowaną do tego momentu, a skupiła się głównie na elementach zastawy stołowej. W roku 1926 roku firma opatentowała stop o nazwie bielnik, znacznie szlachetniejszy od alpaki. A w roku 1928 firma Fraget otworzyła sklepy w Aleksandrii, Kairze i Meschedzie. Sklepy również znajdowały się we Lwowie, Łodzi, Konstantynopolu, Mińsku, Żytomierzu, Kijowie, Odessie, Charkowie, Grodnie, Petersburgu, Moskwie oraz w Wilnie.

Józef Fraget w 1847 wprowadził technologię galwanizacji metodą cylindrów wynalezionych przez Roulta i Elkingtona, ściągając do Warszawy fachowca znającego tą technologię. Najpierw produkowano tylko sztućce, lecz później zaczęto produkować platery korpusowe. Od roku 1849 w produkcji zaczęto stosować nowe srebro ( żółtego koloru). Jest to srebrzystobiały stop imitujący srebro, zawierający 40-70% miedzi, 10-20% niklu i 5-40% cynku. Platery znajdowały odbiorców u przedstawicieli różnych klas. W połowie XIX wieku komplet herbaciany kształtował się w cenach od 291 do 1600 zł, wazę można było nabyć za 700 zł.  Już w roku 1857 produkowano 150 tuzinów sztućców z nowego srebra dziennie. Dziesięć lat później zmarł Józef Fraget, po czym fabrykę odziedziczył jego syn Julian. Poszukując inspiracji firma współpracowała między innymi z Siemiradzkim i Kuharzewskim. Oprócz wyrobów wykonywanych na szeroką skale też powstawały wyroby na zamówienia prywatne, np. dla króla Persji, Afganistanu, Rumunii oraz Serbii. W roku 1961 firma Fraget i firma Braci Henneberg się połączyli, w wyniku czego powstała wytwórnia Hefra.

22222

                                                  Zdjęcie 4, Sygnatura Fraget z lat 1860-1872

222222222222

                                                Zdjęcie 5, Sztućce Fraget, Fas. BARROCCO

                                                             

1

                                                 Zdjęcie 6, Cukiernica skrzynkowa Fraget, 1860/1896

Wytwórnia Braci Henneberg została założona przez Juliusza i Juliana Henneberga oraz Michała Czajkowskiego w latach 1856-1857. W 1878 roku jako pierwsza fabryka w Polsce zastosowała biały metal do produkcji sztućców. Produkowali platerowane złotem i srebrem sztućce, przedmioty artystyczne i galanterię. W latach pierwszej wojny światowej fabryka poniosła dość duże straty. Po wojnie, w 1929 roku nastąpił kryzys, który zmusił do produkowania sztućców ze stali nierdzewnej. W roku 1937 wytwórnia oferowała 12 modeli sztućców Firma posiadała sklepy fabryczne w Warszawie, Tbilisi, Moskwie, Irkucku i Petersburgu. W roku 1961 z połączenia wytwórni Braci Henneberg i Fraget powstała firma Hefra, działająca do dziś.

11

                                                Zdjęcie 6, Sygnatura Braci Henneberg

qqqqqqqqqqqqq

                                                    Zdjęcie 7, Patera, Bracia Henneberg, ok.1880

              Kolejną wytwórnią platerów warszawskich jest Zakład Norblin, który został założony w roku 1920. W tym roku syn znanego polskiego malarza Jana Piotra Norblina, Aleksander założył zakład brązowniczy Norblin i Spółka. Do wyrobów wytwarzanych przez Norblin zaliczają się: świeczniki, wazony, ozdoby stołowe i sprzęt do gotowania. W roku 1882 roku Norblin wykupił wytwórnię platerów Braci Buch i od tego czasu stosowano nazwę ,, Norblin i Spółka -Bracia Buch”.

W latach 90. XIX wieku pracownia wybudowała walcownie metali kolorowych i od tej chwili przedsiębiorstwo zaliczano do szóstki największych w branży metalowej na terenie Królestwa Polskiego. W roku 1895 zmonopolizowały wytwórnie rur miedzianych na terenie Królestwa Polskiego.

Liczne sklepy wyrobów platerowanych firmy Norblin powstało w Rosji, a w roku 1896 jej wyroby wyróżniono najwyższym rosyjskim odznaczeniem – prawem wbijania herbu cesarskiego – dwugłowego orła.

W roku 1908 firma opatentowała stop cynowy – verit

norblin

                                               Zdjęcie 8, Sygnatura Norblin

cuki

                                                           Zdjęcie 9, Cukiernica ART. DECO, Norblin

                  Ogólnie rzecz biorąc platery zajmują swoją osobną niszę w rzemiośle artystycznym i pełnią zarówno funkcję użytkową wraz z estetyczną. Platery rozpowszechniły się ok. 250 lat temu, lecz do dzisiaj wiernie służą swoim odbiorcom. O platerach można powiedzieć przysłowiem: ,, Nie wszystko złoto, co się świeci”