Porcelana rosyjska, Manufaktura Lomonosowa

Mówiąc o porcelanie rosyjskiej, mówimy głównie o wyrobach petersburskiej wytwórni Łomonosow oraz moskiewskiej – Kuzniecow. Nie mniej znana jest fabryka Gardnera.
Początki produkcji rosyjskiej porcelany przypadają na pierwszą połowę XVIII wieku.

Wytwórnia obecnie znana jako Fabryka Porcelany Łomonosowa założona w roku 1744 za sprawą cesarzowej Rosji – Elżbiety Piotrowny Romanownej – córka Piotra I Wielkiego. (Rys.1). Ze względu na jakość i cenność wyrobów fabryka zajmowała pierwsze miejsce w Rosji i trzecie w Europie. Na swoim koncie posiada ponad 4000  wyrobów różniących się formą i kolorystyką. Są to wyroby porcelanowe, serwisy obiadowe, pamiątki, wazy, figurki. Wyroby znajdują się w zbiorach Ermitażu, Moskiewskim Historycznym Muzeum, w Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie, w Metropolian Museum of Art w Nowym Jorku, etc.

Carle_Vanloo,_Portrait_de_l’impératrice_Élisabeth_Petrovna_(1760)

rys. 1 Portret Elżbiety Piotrowny Romanownej autorstwa Carla Vanloo,

źródło: pl.wikipedia.org/wiki/Elżbieta_Romanowa

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Na początku fabryka nosiła nazwę Niewska Manufakturę Porcelany. W tym okresie Winogradow – utalentowany rosyjski naukowca opisał proces twórczy tzw.,,białego złota”, które w swej jakości nie ustępowało porcelanie saksońskiej, a w swym składzie było zbliżone do porcelany chińskiej.
W pierwszych latach działalności fabryki produkowano drobiazgi, głównie tabakierki lub pojemniki na perfumy, które Cesarzowa dawała prezencie osobom przybliżonym do dworu. Dopiero od roku 1765 zaczęto produkować przedmioty większego rozmiaru. W tym czasie powstał Serwis ,, Prywatny” Cesarzowej Elżbiety Piotrownej. (rys 2.)

112

Rys.2 Serwis osobowy Cesarzowej,

źródło:http://olga74ru.livejournal.com/500161.html

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30

Do połowy lat 60. XVIII wieku stosowało się cztery sygnatury, w czarnym, niebieskim i złotym kolorze (rys.3). Wyroby przeznaczone dla inwentarzu dworu były odznaczane dodatkową sygnaturą ПК (rys.4).

1111

(rys.3)Sygnatury stosowane do połowy lat 60. XVIII wieku
źródło: http://www.antik-invest.ru/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

222332

Dodatkowe sygnatury dla dworu
źródło: http://www.antik-invest.ru/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Od roku 1765 manufaktura została mianowana Imperatorska Fabryka Fajansu, a jej wyroby nosiły niebieską lub złotą, naszkliwną czy też podszkliwną sygnaturę: ИФЗ (rys.4,5,6,7,8,9). Ten okres przypada na panowanie Katarzyny II, wtedy do fabryki został zaproszony francuski rzeźbiarz G.D.Rachett i od tej pory w wyrobach zaczęły się przejawiać wątki sztuki francuskiej w postaci klasycyzmu. Rozpoczęta produkcja bogato zdobionych serwisów obiadowych, niektóry z nich składały się z ponad 1000 elementów. Najbardziej znane z tego okresu serwisy powstałe na zamówienie Katarzyny II: ,,Arabieski” (rys.5), ,,Jachtiński” (rys.6) oraz ,, Kabinietski”(rys.7), centralną część serwisu stanowiły figury gloryfikujące postać cesarzowej.

arabieski

Rys.5 Elementy serwisu Arabieskiego
źródło: https://lermontovgallery.ru/spravochnik-antikvariata/legendarnyy-russkiy-farfor-ifz/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

ddddddd

Rys.5 Elementy serwisu Jachtińskiego
źródło:https://lermontovgallery.ru/spravochnik-antikvariata/legendarnyy-russkiy-farfor-ifz/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

Rys.7 Elementy serwisu Kabinietskiego

źródło:https://lermontovgallery.ru/spravochnik-antikvariata/legendarnyy-russkiy-farfor-ifz/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Za arcydzieło serii wyrobów figuratywnych uważa seria przedstawiająca grupy etniczne ludów zamieszkujących na obszarach byłego Cesarstwa Rosyjskiego. Jej autorem jest właśnie G.D.Rachett. Seria naliczała około 100 figur, a dotychczas zachowało się 74.(rys.8,9,10).

a

Rys.8 Grupy etniczne ,, Narody Rosji
źródło: Wikipedia
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

b

Rys.9 Grupy etniczne ,, Narody Rosji
źródło: Wikipedia
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

c

Rys.10 Grupy etniczne ,, Narody Rosji
źródło: Wikipedia
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qww

( rys.11)Sygnatury używane od 1765 do 1796 roku

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Od roku 1801, za panowania Aleksandra I panującym stylem w sztuce był Empire, dlatego, zostali zaproszeni rzemieślnicy z Sèvres. Od tego czasu porcelana już skupiała się nie na odzwierciedleniu potęgi i gloryfikowania władzy, lecz na pokazywaniu wątków narodowych i militarnych oraz portretów. Do lat 60 wazy były produkowane na szeroką skalę i głównym elementem dekoracyjnym było 22 karatowe złoto. Gurjewski serwis jest przykładem rosyjskiego empiru, ogólnie ten serwis liczył 4500 elementów, a interesującym  jest to, że nie posiadał w ogóle czajników. Na jednej z ostatnich aukcji estymacja jednego talerza z tego serwisu wynosiła 30 000 euro.

qwe

(rys.12) Sygnatury używane od 1796-1825

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

(rys.13) Gurjewski serwis,

źródło: http://antikdesign.livejournal.com/119526.html

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Lata 1825-1855 lata, w których produkowano serwisy wprawie do wszystkich rezydencji Petersburga. Także powstał serwis dla Wielkiego Kremlewskiego Dworca w Moskwie i Serwis Wielkiego Kniazia Konstantyna Nikolajewicza (rys.14). Na wazach powstałych w tym okresie pokazywały się wzory płócien Leonarda, Rafaela, Tycjana, głównie te płótna z Ermitażu.

qwee

(rys.14) Cukiernica z serwisu Wielkiego Kniazia Konstantyna Nikolajewicza

źródlo: http://www.liveinternet.ru/users/3485865/post156106127/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

(rys.6) Sygnatury używane od 1825 -1855

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

W latach 1881-1894 za panowania Aleksandra III powstał serwis ,,Koronacyjny”.(rys.16)

qwe

(rys.8) Sygnatura -(a) stosowana w 1881-1883, w kolorze złotym czy niebieskim

-(b, c) w latach (1884-1894), w kolorze zielonym

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

Lata 1894-1917 lata panowania ostatniego cara Nikołaja II. Ze względu na rozwój artystyczny i techniczny fabryka znajduję się na szczycie w porównaniu na poprzednie lata. Do najbardziej znanych zamówień tego okresu należą dwa serwisy na zamówienie Aleksandry Fedorownoj, ,,Aleksandrijski’ i ,, Carskosielski . Na zlecenia Nikołaja drugiego powstała seria talerzy zdobionych motywami militarnymi.

qwe

(rys.9) Sygnatury z lat 1894- 1917, w złotym lub zielonym kolorze

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

W związku z rewolucją w roku 1917 manufaktura zmieniła nazwę na Państwową Fabrykę Fajansu z sygnaturą: ГФЗ (rys. 10,11,12)

qwe

(rys.10) Sygnatury z lat 1917-1919,

źródło: http://www.antik-invest.ru/

[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

(rys.11) Sygnatury od 1919 roku
źródło: http://www.antik-invest.ru/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

qwe

(rys.12) Sygnatury na eksport
źródło: http://www.antik-invest.ru/
[dostęp, online: 2017-01-18, 13.30]

W roku 1925 fabryka dostała dzisiejszą nazwę Leningradzka Fabryka fajansu Lomonosowa .Od roku 1925 do 2006 stosowano sygnaturę ЛФЗ (rys.13)

qwe

Od roku 2006 stosuję się sygnaturę z dwugłowym orłem. (rys.14)

qwe

Historia kufli

 

Historia naczyń używanych do picia piwa ma tak samo długą tradycję jak i dzieje warzenia tegoż trunku. Dlatego też zajmiemy się tylko i wyłącznie europejskim kręgiem kulturowym. Zgodnie z tym co wiemy ze źródeł, w epoce średniowiecza do podawania złotego trunku używano przede wszystkim eleganckich, wąskich i wysokich kubków. Ich kształt nie był przypadkowy – pierwowzorem były rogi zwierzęce używane przez plemiona germańskie i słowiańskie. Kubki te nierzadko wyposażano w pokrywki, czyli elementy przede wszystkim czysto praktyczne, ale o zupełnie innym przeznaczeniu niż w czasach dzisiejszych. Miały one utrudnić dolanie trucizny do napoju. Kwestia ta była bardzo istotna i nie bagatelizowano żadnej możliwości takiego zagrożenia. Naczynia te produkowano przede wszystkim z gliny, drewna, cyny lub srebra. Rodzaj użytego materiału był ściśle powiązany z poziomem materialnym posiadacza.

1
Bogato zdobiony róg do piwa
2
Gliniany kubek piwny
3
drewniane kubki do piwa

 

Końcówka średniowiecza przyniosła zmianę w tej materii. W bogatszych domach piwoszy pojawiły się bowiem kubki szklane – szklanice. Ich popularność rosła, w XVI wieku modnym wzorem ozdobnym stały się sceny rzemieślników podczas pracy. Ozdabiano je przy pomocy farb i jak wskazują utwory Mikołaja Reja i Jana Kochanowskiego, używano ich zarówno w domach ziemiańskich jak i magnackich. Tradycja tegoż naczynia przetrwała aż do XX wieku, a od XVIII przyjęły stożkowaty kształt. W ubiegłym stuleciu modne stały się szklanice wykonane z kryształu oraz z indywidualnym grawerem właściciela, zazwyczaj jego herbem rodowym.

 

Kufle w takiej formie, jaką znamy dziś (kształt cylindryczny oraz duże ucho do trzymania) zaczęły pojawiać się około XVI wieku. Stawały się popularne w gospodach. Materiał z którego były wykonywane to przede wszystkim cyna, kamionka, drewno, glina, fajans oraz szkło. Podobnie jak w średniowieczu – posiadały pokrywki, jednakże zmieniła się ich funkcja – od teraz miały chronić przed zanieczyszczeniami (kurzem, owadami) a nie trucizną. Zmieniała się także ich forma były bardziej stożkowate lub beczułkowate.

 

4
Bursztynowy kufel do piwa

 

5
cynowy kufel

W XIX wieku browary rozpoczęły filtrować piwo, stąd też kufle oraz szklanki stały się bardziej przezroczyste, po to by móc ocenić barwę oraz klarowność trunku. Ich kształty były różne, ze względu na rozwinięte już w tym okresie znawstwo piwa. Jedne miały swym kształtem ułatwiać wydobycie gęstej piany, inne zaś wręcz przeciwnie – spowalniać proces ulatniania dwutlenku węgla.

 

6
Szklany kufel z cynową pokrywką, końcówka XIX wieku
kobaltowy kufel z cynową pokrywką
kobaltowy kufel z cynową pokrywką

 

5
cynowy kufel

 

Naczynia w których serwuje się piwo stały się przedmiotami kolekcjonerskimi i jest to istotna gałąź birofilistyki. Najstarsze i zarazem najdroższe okazy pochodzą z takich krajów jak Anglia, Niemcy czy Belgia, lecz ostatnimi czasy ciekawymi pozycjami na aukcjach są te pochodzące z krajów egzotycznych – afrykańskich lub azjatyckich. Często zaledwie kilkudziesięcioletnie, ale za to wyróżniające się niebanalnymi kształtami i wzorami.

9
Kufel belgijskiego browaru Kwak, z powodu częstych kradzieży w dawnych czasach gospody pobierały za niego kaucję w postaci… jednego z butów.
10
Współczesne afrykańskie kufle ze szkła, ze srebrnymi uchami w kształcie zwierząt

Śląskie fabryki porcelany, cz. II.

Bogucice

Pierwsza na Górnym Śląsku fabryka porcelany powstała w roku 1920 w Szopienicach- Roździeniu. Po wykupieniu jej (jeszcze w tym samym roku) przez Richarda Czudaya otrzymała nową nazwę: Czuday Werke G.m.b.H. W 1923 roku współwłaścicielami fabryki (specjalizującej się wówczas głównie w produkcji elementów elektrotechnicznych) zostali spadkobiercy Gieschego (którzy nabyli 51% akcji należących do fabryki). Kupno budynków (dawnej fabryki pasz w Bogucicach) i zaadaptowanie ich na nowoczesną fabrykę porcelany – umożliwiło już w 1925 roku otwarcie jej pod nazwą „Fabryka Porcelany Giesche”. Produkowano wówczas nie tylko serwisy kawowe, herbaciane czy obiadowe, ale również wazony, świeczniki, talerze okolicznościowe, oryginalne figurki przedstawiające zwierzęta, komplety na produkty sypkie i przyprawy, bombonierki, flakoniki. Spółka Giesche zatrudniała wielu ludzi i porcelanę gorszej jakości sprzedawała pracownikom po bardziej przystępnych cenach.

W latach 20-stych dyrektor Richard Czuday odszedł z firmy i założył własną wytwórnię porcelany pod nazwą „Czuday” na terenie dawnej huty cynku w Bykowinie.

Znacjonalizowana po II wojnie światowej do 1952 roku nosiła nazwę Giesche Fabryka Porcelany S.A, następnie zmieniono ją na Bogucice.

 

Bykowina-Ruda Śląska

Fabrykę porcelany założył tam na terenie nieczynnej już huty cynku („Huty Franciszka”) w 1928 roku Richard Czuday . Niestety z wielu różnych przyczyn ( min. kryzysu światowego oraz dużej ilości porcelany na rynku) fabryka przeżywała liczne trudności finansowe, była też kilka razy zamykana. Do 1950 roku produkowała porcelanę pod nazwą „Polska Fabryka Porcelany Sp. z o.o. Huta Franciszka Górny Śląsk”. Wyroby charakteryzowała prostota formy oraz oszczędna dekoracja. Produkowano serwisy kawowe, herbaciane, pojemniki kuchenne, patery, popielniczki etc. Po upaństwowieniu stała się filią fabryki bogucickiej.

Śląskie fabryki porcelany cz. I.

 Produkcja porcelany na Śląsku posiada wieloletnią tradycję, a jej początki sięgają I poł. XIX wieku. Eksportowana do wielu krajów Europy, ale nie tylko, cieszyła się dużym zainteresowaniem zarówno ze względu na walory estetyczne (serwisy, figurki, świeczniki etc.) jak i praktyczne (porcelana sanitarna).

 

Wałbrzych – Stary Zdrój

W roku 1845 w Starym Zdroju Carl Tielsch założył fabrykę porcelany, której znakomitej jakości wyroby przez znawców porównywane były do wytworów Królewskiej Manufaktury Porcelany w Berlinie. Nic dziwnego, że prężnie rozwijająca się firma już w II poł. XIX wieku rozrosła się do trzech fabryk. W skład luksusowych produktów wchodziły: serwisy do kawy i herbaty, zestawy obiadowe, ozdobne patery, świeczniki, kałamarze, przyciski do papieru, przybory toaletowe czy porcelana elektrotechniczna, a także różnych rozmiarów figurki oraz figury sakralne. Porcelana z manufaktury Tielscha charakteryzowała się wysokim poziomem wykonania, oraz oryginalnymi zdobieniami – od malowanych kobaltem po zdobione realistycznymi wizerunkami zwierząt (np. ryb) , scenkami rodzajowymi (wazony) czy bogatą dekoracją kwiatową (róże, maki, chabry). Fabryka, która w 1952 roku otrzymała nową nazwę „Wałbrzych” produkuje do dziś, znajdując odbiorców na całym świecie.

Jaworzyna Śląska

Jedną z najstarszych (założoną w 1860 r.) oraz najlepiej rozwijających się i prosperujących na Śląsku manufaktur była wytwórnia porcelany w Jaworzynie Śląskiej. Założył ją i znakomicie zarządzał Traugott Silber. Przekształcona w 1886 roku w Towarzystwo Akcyjne wytwórnia należała min. do Związku Niemieckich Fabryk Porcelany w Berlinie czy Związku Niemieckich Fabryk Porcelany Użytkowej, Ozdobnej i Artystycznej w Weimarze. Produkowano tam: serwisy, świeczniki, lampy, patery, medale, bomboniery, wazony, talerze okolicznościowe, figurki porcelanowe. Wyroby te odnosiły sukcesy na licznych wystawach zagranicznych odznaczając się oryginalnym zdobnictwem (liczne złocenia, finezyjne kształty filiżanek i dzbanków, bogate dekoracje kwiatowe). Upaństwowiona w 1952 roku wytwórnia otrzymała nazwę „Zakłady Porcelany Stołowej Karolina”.

 

 

Krótka historia ceramiki – porcelana

Porcelana zajmuje najwyższe miejsce wśród wyrobów ceramicznych. Otrzymujemy ją poprzez wypalanie w temperaturze 900 stopni Celsjusza mieszaniny białej kaolinowej glinki ze skaleniem, krzemionką oraz dodatkiem wody. Masa owa odznacza się dużą plastycznością. Wypaloną porcelanę pokrytą glazurą, wypala się ponownie w 1400-stu stopniach Celsjusza – sprawiając, że przechodzi ona w stan szkliwmy łącząc się z porcelanową masą na stałe. Końcowy produkt różni się od innych wyrobów ceramicznych cienkimi ściankami, które nie tylko „prześwitują” ale i wydają specyficzny dźwięk przy uderzeniu.

Meissen, Serwis herbaciany, Historical Meissen
Serwis herbaciany, fot. Historical Meissen
Meissen, Table dish, Historicla Meissen Museum
Table dish, fot. Historicla Meissen

Manufaktura w Meissen

 

Porcelanę wynaleźli Chińczycy, produkując ją co najmniej od VII wieku naszej ery. Europejczykom znana jest od połowy XVII wieku, kiedy to zaczęto ją sprowadzać na nasz kontynent, próbując jednocześnie bezskutecznie rozwikłać sekret jej wytwarzania. Udało się to dopiero na początku XVIII wieku Johannowi Friedrichowi Bottegerowi – nadwornemu alchemikowi Augusta II Mocnego. Bottger, w pilnie strzeżonym miejscu, odseparowany od świata zewnętrznego, prowadził badania mające doprowadzić do wynalezienia złota – ewentualna porażka miała być ukarana śmiercią przez powieszenie. Mimo, że alchemik nie odkrył sposobu pozyskiwania cennego kruszcu,doprowadził do innego niesamowitego odkrycia na zawsze zmieniając bieg historii. W roku 1708 wynalazł rodzaj kamionki, by niedługo potem uzyskać pierwszą porcelanę na terenie Europy, a w roku 1710 doprowadzić do uruchomienia pierwszej europejskiej wytwórni porcelany w Miśni (Meissen) pod nazwą Królewskiej Manufaktury Porcelany. Sposób pozyskiwania cennej masy miał pozostać tajemnicą, Bottger oraz jego pracownicy byli pilnie strzeżeni – jednak w roku 1717 jeden ze współpracowników uciekł do Wiednia.

Meissen, Fili
Filiżanka do kawy, kobaltowy wzór cebulowy, fot. Historical Meissen
Meissen, Talerz Red Dragon, Historical Meissen
Talerz Red Dragon, fot. Historical Meissen

Typy zdobień miśnieńskich

 

Porcelanę miśnieńską cechował bardzo wysoki poziom wykonania, zarówno pod względem technicznym, jak i artystycznym. Naczynia zdobione były scenkami rodzajowymi (wpływy orientalne) oraz kwiatami indiańskimi. Popularne były wzory z tzw. „żółtym lwem”. Często spotykane były również kwiaty europejskie (tzw. deutsche Blumen) oraz kobaltowy wzór cebulowy (zwiebelmuster). Ogromny rozgłos zyskał królewski serwis „z czerwonym smokiem” rozpoczynając na szeroką skalę produkcję serwisów z innymi kolorami smoków (czerwony był zarezerwowany wyłącznie dla dworu). Jednak za najsłynniejsze z serwisów miśnieńskich uznaje się: serwis należący do Aleksandra Józefa Sułkowskiego (pierwszego ministra króla Augusta II Mocnego) oraz należący do naczelnego dyrektora manufaktury w Miśni Henryka Bruhla (tzw. serwis Łabędzi, przeznaczony dla sto osób, liczył łącznie 2200 elementów). Manufaktura porcelany w Meissen funkcjonuje do dziś – w znajdującej się tam ekspozycji muzealnej można obejrzeć kolejne etapy rozwoju artystycznego na przestrzeni wieków.

Meissen, Portret na filizanceze spodkiem, Historical Meissen
Portret na filiżance ze spodkiem, fot. Historical Meissen
Meissen, Figurka Dwie Zyrafy, Historical Meissen
Figurka Dwie Żyrafy, fot. Historical Meissen