Huta szkła Niemen

Huta Szkła ,, Niemen” znajdująca się na terenach obecnej Białorusi słynie ze swoich wyrobów szkła użytkowego i dekoracyjnego na całym świecie.
Pierwotnie założona przez Zenona Łęskiego w 1883 w Ustroniu koło Nowogródka, lecz 11 lat później przeniesiona w pobliże wsi Brzezówki. W latach międzywojennych Huta Niemen była największym polskim eksporterem szkła prasowanego i dmuchanego do państw Europy, Ameryki Północnej i Południowej oraz Bliskiego Wschodu.

W 1935 Edmund Miatkowski wykonał umę z błękitnego szkła przeznaczoną na serce Józefa Piłsudskiego.
Produkowano szkło dmuchane, cichodmuchane oraz prasowane. W roku 1948 odbyła się Wszechzwiązkowa Wystawa Przemysłu Artystycznego i Sztuki Ludowej, na której pokazano szkło niemeńskie. Dziesięć lat później wyroby znalazły się na Wystawie Światowej EXPO58 w Brukseli.

 

Mówiąc o Hucie Niemen należy wymienić nazwiska mistrzów szkłarskich, takich jak:

B. Szamański

I.Kanamycki

I.Pietrenko

R. Bagiński

G.Linkiewicz

 Po wojnie skład szklarzy się uzupełnił poprzez: J.Gładkowa, G.Isajewicz i inni. W latach 60. do fabryki dołączyli szklarzy, którzy zmienili wygląd dotychczas produkowanych wyrobów. Formy stały się bardziej zwarte, a grawerowany ornament stał się bardziej lakoniczny w porównaniu do swego skomplikowanego poprzednika. W zdobnictwo wprowadzono wzory ludowe oraz charakterystyczne niemeńskie nici szklane. W latach 70. produkcją huty zaczęła wyróżniać się swoją teatralnością, zaczęto nalepiać roztopione aplikację do wyrobów dmuchanych oraz dekorować emalią, a nawet stosować korę drzew jako dekoracji do szkła cichodmuchanego. W. Murachwier tworzył za pomocą techniki mollirowania, stosując metalowej blachy z kontrreliefem, zamiast formy. W następnej dekadzie zaczęto stosować tzw. ,,suche farby”, które rozpuszczając się wydzielały gazy, w skutek czego na wyrobach pojawiały się pęcherzyki, właśnie tak powstała słynna .,Cisza. Dopiero w 2010 powrócono do ,,cracle, technika w efekcie, której stwarza się pozór popękanego szkła.

Za najbardziej cenne na rynku antykwarycznym uchodzą szkła ART DECO w kolorach błękitu, łososiu oraz także zieleni zwanej uranową. Produkcja szkła na Hucie Niemen działa w czasach dzisiejszych, lecz  te wyroby już nie niosą tych estetycznych walorów, które zawierały w sobie wyrobie polskie.

pobrane (9)

 Żardiniera

w formie łódeczki z falistą krawędzią;
lane z formy, częściowo matowione;
Polska, Huty Szklane Juliusza Stolle “Niemen”; 1920-1930

pobrane (9)

Wazon

szkło fioletowe, lane, szlifowane

Polska, Huty Szklane Juliusza Stolle “Niemen”; 1920-1930

pobrane (9)

Komplet do likeru

szkło przezroczyste w kolorze zielonym, szlifowane;

Polska, Huty szkła J. Stolle – Niemen, l. 30. XX w.

pobrane (9)

 Naczynia deserowe ART DECO

szkło barwione w masie łososiowe, prasowane, częściowo matowione;
Polska, huty szkła J. Stolle – Niemen, ok. 1930

pobrane (9)Komplet do likieru

szkło jasnoniebieskie, szlifowane
sygn. trawioną pieczątką J. Stolle (J. Stolle „Niemen” Huty Szklane Spółka Akcyjna)
Polska, ok. 1930

pobrane (9)Wazon

szkło prasowane, miodowe

J. Stolle (J. Stolle „Niemen” Huty Szklane Spółka Akcyjna)
Polska, ok. 1930

Źródło ilustracji: artinfo.pl

Historia kufli

 

Historia naczyń używanych do picia piwa ma tak samo długą tradycję jak i dzieje warzenia tegoż trunku. Dlatego też zajmiemy się tylko i wyłącznie europejskim kręgiem kulturowym. Zgodnie z tym co wiemy ze źródeł, w epoce średniowiecza do podawania złotego trunku używano przede wszystkim eleganckich, wąskich i wysokich kubków. Ich kształt nie był przypadkowy – pierwowzorem były rogi zwierzęce używane przez plemiona germańskie i słowiańskie. Kubki te nierzadko wyposażano w pokrywki, czyli elementy przede wszystkim czysto praktyczne, ale o zupełnie innym przeznaczeniu niż w czasach dzisiejszych. Miały one utrudnić dolanie trucizny do napoju. Kwestia ta była bardzo istotna i nie bagatelizowano żadnej możliwości takiego zagrożenia. Naczynia te produkowano przede wszystkim z gliny, drewna, cyny lub srebra. Rodzaj użytego materiału był ściśle powiązany z poziomem materialnym posiadacza.

1
Bogato zdobiony róg do piwa
2
Gliniany kubek piwny
3
drewniane kubki do piwa

 

Końcówka średniowiecza przyniosła zmianę w tej materii. W bogatszych domach piwoszy pojawiły się bowiem kubki szklane – szklanice. Ich popularność rosła, w XVI wieku modnym wzorem ozdobnym stały się sceny rzemieślników podczas pracy. Ozdabiano je przy pomocy farb i jak wskazują utwory Mikołaja Reja i Jana Kochanowskiego, używano ich zarówno w domach ziemiańskich jak i magnackich. Tradycja tegoż naczynia przetrwała aż do XX wieku, a od XVIII przyjęły stożkowaty kształt. W ubiegłym stuleciu modne stały się szklanice wykonane z kryształu oraz z indywidualnym grawerem właściciela, zazwyczaj jego herbem rodowym.

 

Kufle w takiej formie, jaką znamy dziś (kształt cylindryczny oraz duże ucho do trzymania) zaczęły pojawiać się około XVI wieku. Stawały się popularne w gospodach. Materiał z którego były wykonywane to przede wszystkim cyna, kamionka, drewno, glina, fajans oraz szkło. Podobnie jak w średniowieczu – posiadały pokrywki, jednakże zmieniła się ich funkcja – od teraz miały chronić przed zanieczyszczeniami (kurzem, owadami) a nie trucizną. Zmieniała się także ich forma były bardziej stożkowate lub beczułkowate.

 

4
Bursztynowy kufel do piwa

 

5
cynowy kufel

W XIX wieku browary rozpoczęły filtrować piwo, stąd też kufle oraz szklanki stały się bardziej przezroczyste, po to by móc ocenić barwę oraz klarowność trunku. Ich kształty były różne, ze względu na rozwinięte już w tym okresie znawstwo piwa. Jedne miały swym kształtem ułatwiać wydobycie gęstej piany, inne zaś wręcz przeciwnie – spowalniać proces ulatniania dwutlenku węgla.

 

6
Szklany kufel z cynową pokrywką, końcówka XIX wieku
kobaltowy kufel z cynową pokrywką
kobaltowy kufel z cynową pokrywką

 

5
cynowy kufel

 

Naczynia w których serwuje się piwo stały się przedmiotami kolekcjonerskimi i jest to istotna gałąź birofilistyki. Najstarsze i zarazem najdroższe okazy pochodzą z takich krajów jak Anglia, Niemcy czy Belgia, lecz ostatnimi czasy ciekawymi pozycjami na aukcjach są te pochodzące z krajów egzotycznych – afrykańskich lub azjatyckich. Często zaledwie kilkudziesięcioletnie, ale za to wyróżniające się niebanalnymi kształtami i wzorami.

9
Kufel belgijskiego browaru Kwak, z powodu częstych kradzieży w dawnych czasach gospody pobierały za niego kaucję w postaci… jednego z butów.
10
Współczesne afrykańskie kufle ze szkła, ze srebrnymi uchami w kształcie zwierząt

Szkło kameowe

Dekoracje kameowe wykonywane były przez Rzymian już w czasach starożytnych. Szklane naczynie, najczęściej o ciemnej barwie, pokrywano warstwami szkła o kolorze kontrastującym – najczęściej białym. Reliefową dekorację uzyskiwano przy pomocy szlifowania i rytowania. Jednym z najpiękniejszych dzieł w tej dziedzinie jest Waza Portlandzka datowana na I w. n. e.przywieziona do Wielkiej Brytanii ok. 1783 roku. W XIX wieku nastąpiło odrodzenie i rozkwit tej zapomnianej przez wieki techniki zdobniczej.

Waza portlandzka. Fot.: British Museum.
Waza portlandzka. Fot.: British Museum.



Wielka Brytania

 

Pojawienie się Wazy Portlandzkiej w Anglii spowodowało wzmożone zainteresowanie opraz swoistą modę na szkła kameowe z dekoracją o tematyce greckiej i rzymskiej.

Najsłynniejszym ośrodkiem produkcji takich szkieł w Anglii było Stourbridge, a jednym z największych mistrzów tej dziedziny był John Northwood. W 1859 roku założył on z bratem własną wytwórnię. Po 20 latach pracy nad projektem udało mu się wykonać dokładną kopię Wazy Portlandzkiej.

Innym znanym dziełem Northwooda była kameowa waza zwana „Milton”(inspiracją był „Raj utracony” Miltona). Waza zdobiona była wizerunkami Adama i Ewy oraz Archanioła Rafała.

milton-vase. Fot. Chrysler Musem of art.
Waza Milton. Fot. Chrysler Musem of Art.

Innym, równie ciekawym wyrobem zachwycającym swym kunsztem była waza „Pegaz”, inspirowana mitologią. Naczynie zdobiła postać królowej mórz – Amfitryty oraz personifikacja Świtu.

 

Jednym z najsłynniejszych rzeźbiarzy szkieł kameowych był żyjący w latach 1850 – 1925 George Woodall (uczeń Johna Northwooda), który razem z bratem Thomasem wykonał wiele tego rodzaju dekoracji dla angielskiej firmy Thomas Webb & Sons. Biała dekoracja na kolorowym tle zdobiła liczne plakiety, wazon, flakoniki do perfum i półmiski.

blue-and-white-cameo-glass-round-with-women-and-birds. Fot. Wikipedia.
Szkło kameowe George Woodall. Fot. Chrysler Musem of Art.

Inspirację stanowiły dla niego rzeźby Canowy, mitologia grecka oraz sztuka chińska. Dekoracje Woodalla ukazują jego mistrzowski poziom: drobiazgowo oddany detal, ostre, czyste krawędzie, najwyższej jakości ręczne szlifowanie.

birmingham museum ofl glass
Flakon na perfumy. Fot. Birmingham Museum of Art.

Wzrost popytu na tego rodzaju szkła wymusił wprowadzenie ulepszeń i skrócenie czasu wytwarzania. Zaczęto więc używać do cięcia szkła tarczki o napędzie mechanicznym, lub też trawiono je kwasem. Tak dekorowane szkła, produkowane masowo i stosunkowo tańsze nazywano „fałszywymi”.

butelka na perfumy, anglia
Flakon na perfumy. Fot. Birmingham Museum of Art.

 

Francja

-galle cameo glass. Fot. corning museum of glass
Szkło kameowe Galle. Fot. Corning Museum of Glass.

Moda na szkła kameowe rozpowszechniła się także we Francji, a ich produkcją zajęła się min. znana wytwórnia Baccarat. Produkowano tam zarówno przedmioty dekorowane ręcznie, jak i znaczne ilości wyrobów tańszych. Wazony, półmiski i czary zdobiły najczęściej motywy roślinne lub wzór meandra.. Pod koniec XIX wieku po technikę kameową sięgnęli artyści Art Noveau Emil Galle oraz bracia Daum.

-Gallé,_nancy,_vaso_clematis,_1890-1900. Fot. corning museum of glass
Szkło kameowe Galle. Fot. Corning Museum of Glass.

 

Czechy

 

Technika kameowa przypadła do gustu również Czechom, zyskując tam dużą popularność, przypominając tradycyjne metody dekorowania szkła warstwowego. Produkowano zarówno ręcznie rzeźbione, zachwycające kunsztem wykonania szkła, jak i wykonywane na skalę masową „fałszywe kamee”. Najczęściej podejmowanymi tematami były sceny leśne, myśliwskie, a także portrety niemieckich książąt i osobistości ze świata polityki. Jedną z bardziej znanych hut w Czecha specjalizującą się w w tej dziedzinie była Huta Harrachowska.

Szkło kameowe. Fot. Chrysler Musem of Art.
Szkło kameowe. Fot. Chrysler Musem of Art.

 

Stany Zjednoczone

 

Technikę tę do Stanów wprowadził angielski szklarz Joseph Locke (1846 – 1936), który wyemigrował do USA w 1882 roku. Jako utalentowany rzemieślnik stworzył wiele pięknych szkieł, wynalazł wiele nowych odmian szkła kolorowego oraz wyszkolił liczną grupę szklarzy amerykańskich. Najsłynniejszymi hutami produkującymi szkła kameowe w Stanach były: New England Glass Co., History Flint Glass Manufactory czy Boston&Sandwich Glass Co.

-galle. Fot. corning museum of glass
Szkło kameowe Galle. Fot. Corning Museum of Glass.

Sposoby dekorowania szkła

szkło szlifowane,muzeumkarkonoskie
Szkło szlifowane. Fot.: Muzeum Karkonoskie, Jelenia Góra.

Szkło

Masą szklaną nazywamy mieszaninę składników stanowiącą tworzywo, z którego później powstaje szklany wyrób. Podstawowym składnikiem jest krzemionka posiadająca bardzo wysoką temperaturę topnienia. By ją obniżyć oraz ułatwić łączenie się składników do masy szklanej dodaje się topniki (najczęściej soda lub potas). By mieszanina mogła się zestalić dodaje się do niej wapna (węglanu wapnia).

szklo malowane,muzeumkarkonoskie w jeleniej gorze
Szkło malowane. Fot.: Muzeum Karkonoskie, Jeleniej Góra.

Szkło sodowe

Otrzymujemy je po dodaniu do masy szklanej sody. Szkło sodowe charakteryzuje się lekkością, dłużej zachowuje właściwości plastyczne , co ułatwia jego formowanie oraz obróbkę. Jego zabarwienie jest żółte, lekko brązowe lub zielonkawoszare. Szkło sodowe cieszyło się popularnością zarówno z Rzymie i Egipcie jak i Wenecji czy Hiszpanii. Z uwagi na swą kruchość oraz cienkość nie nadaje się do głębokiego szlifowania.

Szkło potasowe

Gdy do masy szklanej dodamy potas otrzymamy szkło potasowe o barwie zielonej, żółtej lub brązowej. Szybkie stygnięcie szklanej masy uniemożliwia jej długie formowanie, co wpływa na uproszczenie form. Jest ono także bardziej błyszczące oraz twardsze od szkła sodowego, nadaje się więc do rytowania oraz szlifowania.

Szkło złocone. Fot.: Muzeum Karkonoskie, Jelenia Góra.

Szkło ołowiano – kryształowe

Zostało ono wynalezione ok 1676 roku przez szklarza Georgesa Ravenscrofta, który dodał do masy szklanej tlenku ołowiu. Szkło ołowiowe jest czyste, ciężkie i błyszczące. Nadaje się do szlifowania i rytowania. Ze szkła ołowiowego produkowano min. Szkło stołowe, żyrandole i kandelabry.

Dekorowanie szkła

Swą barwę szkło może zawdzięczać zanieczyszczeniom składników lub tlenkom metali dodawanym do masy szklanej celowo by osiągnąć interesujący efekt. I tak kolor czerwony otrzymać możemy dzięki dodaniu miedzi czy selenu, żółty – żelaza lub siarki, niebieski – kobaltu, biały- cyny lub fluorytu.

Malowanie farbami emaliowanymi

Powierzchnię szklanego wyrobu pokrywa się oleistą substancją (mieszanką tlenków metali i sproszkowanego szkła) po czym wypala się. Szkło można zdobić również na zimno, bez wypalania, jednak taka dekoracja jest mniej trwała łatwo się ściera.

Rytowanie

Technikę rytowania stosowano we Włoszech już od połowy XVII wieku. Polega ona na nacinaniu powierzchni wyrobu ostrym narzędziem. Powierzchnię rytowaną polerowano lub zostawiano matową.

Rytowanie diamentem jest jedną z najstarszych dekoracji na zimno. Na powierzchni wydrapuje się wzór rylcem zakończonym diamentowym grotem. Technika znana już w starożytnym Rzymie, swój rozkwit przeżywała w XVII wieku w Niderlandach, wyparta w wieku XVIII przez rytowanie tarczą.

Punktowanie diamentem – technika polega na wykonywaniu na powierzchni przedmiotu dekoracji za pomocą delikatnego uderzenia grotem diamentowym lub stalowym pozostawiając drobne, płytkie punkciki. Niektóre dekoracje wykonane tą techniką widoczne były jedynie pod światło.

Relief wklęsły popularny od przełomu XVI i XVII wieku głównie w szkle potasowym i ołowiowym. Daje doskonały efekt załamania światła na powierzchni.

Relief wypukły stosowany był głównie w szkle potasowym lub ołowiowym, których gęstość i grubość pozwalały na głęboki szlif. Technika rozpowszechniona na Śląsku, w Czechach i Niemczech od końca XVII wieku.

Rytowanie powierzchniowe polega na bardzo płytkim rytowaniu powierzchni wyrobu. Techniką tą wykonywano proste ornamenty oraz napisy, słabo wyczuwalne pod palcami.

szkło,farby emaliowe.muzeum kraków
Szkło, farby emaliowe. Fot.: Muzeum, Kraków.

Trawienie kwasem

Technika trawienia była tańszą alternatywą czasochłonnego rytowania. Wyrób zabezpieczało się substancją odporną na działanie kwasu fluorowodorowego (zwykle woskiem parafinowym) po czym wydrapywało się wzór. Następnie przedmiot zanurzało się w kwasie. Umożliwiało to wyrafinowane dekoracje nawet na cienkim i kruchym szkle.

Szlifowanie

Jedna z najstarszych technik dekoracji szkła stosowana już przez starożytnych Rzymian. Polega na szlifowaniu szkła płaskimi tarczkami z żelaza lub kamienia zwilżonymi wodą. Około 1830 roku wprowadzono napęd kołowy, wtedy też zaczął się złoty wiek szła szlifowanego.

szkło trawione.muzeumrzeszów
Szkło trawione. Fot.: Muzeum, Rzeszów.

 

Złocenie

Technika złocenia może być wykonywana zarówno na zimno – nakładanie złota bez wykładania, jak i na gorąco – pokryty złotą warstwą przedmiot wypala się w piecu w celu utrwalenia dekoracji. Często złoci się krawędzie i brzegi przedmiotów, można też złocić dekorację rytowaną lub szlifowaną.

szkło złocone,muzeumgliwice
Szkło złocone. Fot.: Muzeum, Gliwice.


 

Historia Huty Josephine

fot.Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze2
Fot.: Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze.

Huta szkła w Szklarskiej Porębie powstała w 1841 roku otrzymując nazwę „Josephine” na cześć małżonki hrabiego Leopolda von Schaffgotscha – jej właściciela i inicjatora. W roku 1842 została uruchomiona produkcja.

MJG 676s
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.

Ogromną rolę w działalności huty odegrał fachowiec i doskonały technolog szkła, znajomy hrabiego – Franz Pohl. Żyjący w latach 1813 – 1884 Pohl pochodził ze znanego, czeskiego, patrycjuszowskiego rodu od pokoleń zajmującego się wytwarzaniem szkła . Niezwykle utalentowany i twórczy odbył studia w Pradze i Berlinie, następnie podjął pracę w hucie szkła Karlstal, po czym w hucie Josephine. Jednym z jego największych dokonań było ponowne wprowadzenie do produkcji szkła filigranu sieciowego oraz opracowanie receptury szkła alabastrowego.

Ważną rolę w produkcji szkła w Hucie Josephine odgrywało zdobnictwo. Najbardziej powszechne było rytowanie oraz szlifowanie szkła (rzeźbienie reliefowe) stosowane przy szkle powłokowym, matowanie piaskiem, trawienie kwasem, złocenie, srebrzenie, polerowanie.

huta
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.

Szkło malowane było w następujących technikach: malowanie emalią transparentową i opakową, malowanie reliefowe gęstą emalią, lustry, iryzowanie hutnicze. Na szczególną uwagę zasługują szkła filigranowe oraz mozaikowe, typu millefiori, które oprócz alabastru i rubinu złota stanowiły po 1845 roku główną część produkcji. Poza tym w hucie produkowano lustra, żyrandole oraz wyroby oświetleniowe.

hutajosephine
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.
Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.

Ze szklanej masy wytwarzano: szkło alabastrowe, bursztynowe, kobalt, czerwone i różowe szkło rubinu złota, a także szkło mleczne oraz lapis lazuli.

IMG_8393
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.

Wszystkie wyrobu huty Josephine oprócz szlachetnej formy i elegancji, charakteryzowały się mistrzowskim wykonaniem. Wielki sukces odniosło szkło w roku 1873 na wystawie Światowej w Wiedniu, co spowodowało napływ zamówień od rodów królewskich z całej Europy.

IMG_8424
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.
secesja josephione
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.

W latach 20stych XX wieku miały miejsce wielokrotne próby przejęcia huty Josephine na drodze fuzji przedsiębiorstw (np. fuzja z hutą Fritza Heckerta w Piechowicach).

josephine
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.

Głównym odbiorcą wyrobów Josephine były Niemcy, także Włochy, Austria oraz Dania. Serwisy złocone wysyłano do Hiszpanii i Portugalii. Klientami huty były Indie, Japonia oraz Chiny.

MJG 111s 5206s
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.
secesjajosephine
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.

Po II wojnie światowej huta została upaństwowiona, nazwę Josephinehutte nosiła do 1956 po czym otrzymała nową : „Huta Szkła Kryształowego Julia”. Nigdy nie osiągnęła już ani tego poziomu wykonawstwa, ani przedwojenny sukcesów na arenie międzynarodowej. Brak wykwalifikowanych pracowników, oraz zła polityka ekonomiczna doprowadziły do zamknięcia zakładu pod koniec lat 70-tych oraz do przejęcia jej przez firmę Villeroy & Boch.

MJG 307s
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.

Wyroby huty Josephine cieszą swym pięknem i pietyzmem po dzień dzisiejszy, wciąż zdobywając sobie nowych wielbicieli i będąc stałym punktem poszukiwań antykwariuszy.

MJG 411s
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.
fot.MKJG
Fot.: Muzeum Karkonoskie W Jeleniej Górze.