ART DECO cz.2

ART  DECO  to dekoracyjny styl z okresu międzywojennego XX w., obejmujący swym zasięgiem Europę, Stany Zjednoczone i kraje azjatyckie.

Rene Laliuqe, „Wiktoria”, szklana maskotka samochodowa, fot. musee-lalique.com

Nazwa jest skrótem francuskich słów „art decoratif”, oznaczających sztukę zdobienia. Po raz pierwszy użył jej Le Corbusier na łamach czasopisma „L Esprit Nouveau”. Od daty zorganizowania Międzynarodowej Wystawy Sztuki Użytkowej w Paryżu nazywano go również „stylem roku 1925”.

Art deco był stylem holistycznym, jego wpływ można odnaleźć we wszystkich dziedzinach życia, począwszy od sztuk pięknych po rzemiosło, literaturę, muzykę, kino, teatr, modę. Kontynuował geometryczny nurt Secesji Wiedeńskiej i Warsztatów Wiedeńskich, odwoływał się również do idei integracji sztuki i rzemiosła ruchu Art & Crafts Williama Morrisa. Jego szczyt popularności przypadł na lata 20 – te XX w., w kolejnej dekadzie został wyparty przez modernistyczny styl Bauhausu.

Przedmioty wykonane w stylu art deco charakteryzowały się perfekcją wykonania,  syntetyczną, zgeometryzowaną formą i prostymi, klarownymi motywami dekoracyjnymi.  Ulubionymi kształtami projektantów były stożki, sześciokąty, walce, kule, w przeciwieństwie do  falujących linii secesji. Artyści posługiwali się oryginalnymi technikami, stosując drogie i rzadko spotykane materiały, podtrzymując tradycję rękodzieła.

Na nowy styl wpłynęły:

– egzotyczna sztuka Afryki i Dalekiego Wschodu,
– odkrycia archeologiczne w Egipcie (grób Tutenchamona, 1922),
– kostiumy i scenografia Baletów Rosyjskich Siergieja Diagilewa,
– inspiracja stylami historycznymi jak klasycyzm, biedermeier, styl Ludwika Filipa,
– nowe kierunki w sztuce: geometryczny kubizm, fowizm,
– wynalazki techniczne.

FRANCJA

W 1912 r. Luis Sue założył pracownię sztuki dekoracyjnej Atelier Francais, zajmującą się produkcją mebli i wyposażeniem wnętrz, do której dołączył Andre Mare. Jej celem było stworzenie nowego, typowo francuskiego stylu we wzornictwie, który z czasem został nazwany art – deco.  Artyści projektowali wygodne meble o lekkich korpusach na giętych nogach, wykonane ze szlachetnych gatunków drewna – palisandru, hebanu,  inkrustowane kością słoniową, masą perłową, brązem.

Sue et Mare, Kabinet, drewno palisandrowe z intarsjami, ok.1920 – 1925, fot.achille-antiquites.com

Sue et Mare, Zegar kominkowy ok.1925, posrebrzany brąz, onyks, fot. 1930fr.

Wystawa Paryska w 1925 r. miała przede wszystkim promować francuską sztukę użytkową. Do jej sukcesu przyczynili się tacy projektanci jak: Jean Dunand, Jacques – Emile Ruhlmann i Maurice Dufrene.

Grand Salon w Hotelu Kolekcjonera na Wystawie Paryskiej w 1925 r., projekt  wnętrza Jacques – Emil  Ruhlmann, obraz „Papugi” autorstwa Jeana Dupasa, fot. en.wikipedia.org.

Ebenista Jacues – Emile Ruhlmann był najwybitniejszym przedstawicielem francuskiego art deco. Odpowiadał za wyposażenie wnętrz wszystkich pawilonów francuskich. Jego eleganckie meble, inspirowane klasycyzmem,  wykonane były z egzotycznego, szlachetnego drewna, zdobione intarsją i inkrustowane m.in. skórą rekina, węża, kością słoniową, masą perłową.

Jacques – Emile Ruhlmann, Kredens z motywem rydwanu (1921), heban makasarski, kość słoniowa, fot. Wikipedia fr.

Jean Dunand – rzeźbiarz, złotnik i ebenista inspirował się sztuką Dalekiego Wschodu. Specjalizował się w drewnianych, dekoracyjnych wyrobach pokrytych laką (parawany, panneaux), do której często, dla uzyskania ciekawszego efektu, dodawał opiłki srebra i zmielone skorupki jajek.

Jean Dunand, Szafa na radio, (ok.1930), drewno z laką, metal, fot. christies.com

Jean Dunand, Wazon ceramiczny, laka, fot. christies.com

Paul Follot –  wszechstronny artysta, projektował głównie meble tapicerowane, nawiązujące do stylu Ludwika XVI, a także ceramikę, wyroby ze srebra, tkaniny i tapety.

Paul Follot, Fotele  berżery, ok.1930, fot. pinterest.com

W latach XX w. nastąpił rozkwit kowalstwa artystycznego. Artyści projektowali meble z kutego żelaza: konsole, stoły, obudowy grzejników, lampy.

Edgar Brandt zasłynął jako jeden z najbardziej nowatorskich metaloplastyków okresu międzywojennego. Jego metalowe wyroby, delikatne w rysunku, przedstawiające często rośliny i zwierzęta, układające się we wzory geometryczne, zdobiły wiele gmachów użyteczności publicznej.

Edgar Brandt, Parawan Oasis, kute żelazo i aplikacja ze złoconego metalu, fot. Artnet.com

Meble z kutego metalu wykonywał również  Armand Rateau.

Armand Rateau, Metalowy szezlong, fot. Pinterest

Pochodzący z Rosji Leon Bakst projektował kostiumy i dekoracje inspirowane sztuką Dalekiego i Bliskiego Wschodu do występujących w Paryżu Baletów Rosyjskich.

Leon Bakst, Projekty kostiumów , rysunek ołówkiem i akwarele, fot. metmuseum.org

Symbolem epoki stały się nowoczesne szkła o wyszukanej formie jubilera Rene Lalique a. Wprowadził on nowe techniki produkcji masowej, jak prasowanie w formie czy mechaniczne wydmuchiwanie. Ikonami stylu stały się szklane maskotki samochodowe i flakony na perfumy.

Rene Lalique, Flakony do perfum, fot. forbes.pl

Z kolei Gabriel Argy – Rousseau wykonywał przypominające klejnoty wazy i figurki w technice pate de verre, znanej  już w starożytności, ale spopularyzowanej dopiero w XIX w. Polegała ona na odciskaniu w formie i wypalaniu pasty ze sproszkowanego szkła, substancji klejącej i wody.

Gabriel Argy Rousseau,” Motyl „, figurka szklana, fot. sothebys.com

Rzeźba była popularną dziedziną sztuki w okresie międzywojennym, szczególnie wykonana w technice chryzelefantyny (połączenie brązu i kości słoniowej). Naturalistyczne, perfekcyjnie wykonane figurki w tej technice wykonywał Dimitri Chiparus, wybitny rzeźbiarz urodzony w Rumunii, ale tworzący we Francji.

Dimitri Chiparus, Rosyjscy tancerze, chryzelefantyna, marmur, fot. Pinterest

Na uwagę zasługuje także twórczość Marcela Bouraina, ukazującego  w technice brązu postacie mitologiczne i tancerki .

Marcel Bourain, Tańcząca kobieta z obręczą, brąz na marmurowej podstawie, fot. Catawiki

W stylu art deco powstawały także wyroby ze srebra i metali srebrzonych, o geometrycznych kształtach i gładkich powierzchniach. Metal łączono z drewnem, kością słoniową oraz z bakelitem.  Jean Puiforcat tworzył mistrzowskie serwisy o kubistycznej formie.

Jean Puiforcat, Dzbanki do kawy i herbaty, srebro, uchwyty z drewna różanego, fot. lotsearch.net

WŁOCHY

Najwybitniejszym włoskim twórcą i pionierem włoskiego wzornictwa był architekt Gio Ponti, twórca mebli, porcelanowych i fajansowych figurek, lamp.

Gio Ponti, Wazy fajansowe, fot. regardantiquaire.canalblog.com
Gio Ponti, Para platerowanych srebrem świeczników w stylu art-deco, fot. Artnet

AUSTRIA

Na powstanie stylu art – deco znaczący wpływ miały projekty Josefa Hoffmana, założyciela Warsztatów Wiedeńskich. Charakteryzowały się one prostotą i elegancją form, dostosowanych do funkcji przedmiotu.

Josef Hoffmann, Fotel kubiczny  (1910),  fot. en.wikipedia.org

Josef Hoffmann, Serwis do herbaty (1903), fot. mak.at

Dagobert Peche, związany również z Warsztatami Wiedeńskimi, projektował unikatowe i finezyjne przedmioty. Jego twórczość  miała duży wpływ na rozwój wzornictwa, szczególnie tkanin i tapet.

Dagobert Peche, Bomboniera ceramiczna, ok. 1918 r., Warsztaty Wiedeńskie, fot. cs.nga.gov.au

Na uwagę zasługuje ceramika wiedeńskiej wytwórni Goldscheider, głównie figurki przedstawiające tancerki i współczesne kobiety w modnych strojach projektu rzeźbiarza Josefa Lorenzla,  tworzącego również w brązie.

Josef Lorenzl, „Taniec – Mary Wigman”, fajans , wytwórnia  Goldscheider, fot. Silesia Art

 Dużą popularnością cieszyły się niedrogie rzeźby z metalu wiedeńskiej firmy Hagenauer.

Karl Hagenauer, Orkiestra jazzowa, nikiel, fot.pinterest.com

NIEMCY

Na niemieckie art – deco duży wpływ wywarła szkoła Bauhausu. Wnętrza projektowane przez Karla Bertscha, Emila Falmenkampa i Bruno Paula były przykładem typowego niemieckiego art deco. Widać w nich inspirację stylem biedermeier i modną, żywą kolorystyką.

Karl Bertsch, Adelbert Niemeyer, Bufet w stylu art deco, drewno wiśniowe, fot. antiquitaeten-erfurt.de

Bruno Paul, Czterodrzwiowy kabinet, heban makasarski, intarsje z klonu, fot. christies.com

 Na uwagę zasługuje wzornictwo wytwórni porcelany Rosenthal,  szczególnie figurki wykonane w stylu art deco, przedstawiające tancerki w egzotycznych strojach i tematy współczesne, projektowane przez Dorothe Charol.

Dorothea Charol, Siedzący Pierrot (1927), Fabryka Porcelany Rosenthal, fot. dorotheum.com

W Wuttenbergische Metalwarenfabrik (WMF) z Geislingen powstawały nowoczesne szkło, ceramika i wyroby z metalu z serii „Ikora”.

Wazon metalowy z serii Ikora z dekoracją geometryczną, WMF , fot. etsy.com

Na szkłach Tifannny ego wzorowane było iryzujące  szkło „Myra”  projektu Karla Wiedmanna.

ą

Szkła iryzujące , Myra Kristall, ok. 1920, WMF Geislingen, fot.MutualArt

Wybitnym rzeźbiarzem tego okresu, porównywalnym z Chiparusem, był Ferdinand Preiss, który w  technice chryzelefantyny przedstawiał współczesne postacie sportowców, tancerek i aktorek.

Ferdinand Preiss, Tancerka, chryzelefantyna,  fot. Pinterest

CZECHOSŁOWACJA

Na czeską architekturę i wzornictwo duży wpływ wywarł kubizm. W ciężkich, pozbawionych zdobień meblach projektu Pavla Janaka, Josefa Gocara i Otokara Novotnego widać inspirację formami trójkątnymi i pryzmatami.

Josef Gocar, Meble dla aktora Otto Boleska, fot. The Museum of Decoratif Arts

Pavel Janak, Komoda, fot. The Museum of Decoratif Arts

W okresie międzywojennym kanciaste, płaszczyznowe formy zmieniły się w okręgi i łuki, stąd nazwa „rondokubizm” dla czeskiego stylu art – deco.

Warto zwrócić uwagę na szkła z fabryki Ludwiga Mosera z Karlsbadu z rytowanym i pozłacanym fryzem figuralnym oraz szkło imitujące kamienie szlachetne np. zielony jadeit Artura Plevy z Jablonca.

Patera ze szkła fioletowego, ze złoconym fryzem, ok. 1920,  Moser/Karlsbad, fot. artinfo.pl

Artur Pleva, Wazon ze szkła jadeitowego, fot. Artnet

Dekoracyjne porcelanowe figurki w stylu art – deco projektowała dla wytwórni Royal Dux czeska rzeźbiarka Elly Strobach Konig.

Elly Strobach Konig, „Złota tancerka” ok. 1925, porcelana Royal Dux, fot. premierantiques.co.uk

ANGLIA

W Wielkiej Brytanii w okresie międzywojennym nadal silne były wpływy estetyki ruchu Arts & Crafts, a modernistyczne nurty spotykały się z oporem konserwatywnego społeczeństwa. Dopiero pod koniec lat 20 – tych pojawiły się pierwsze realizacje w stylu art – deco. Serge  Chermayeffe  projektował meble łączące prostotę z wygodą do wnętrz luksusowych hoteli i statków.

Serge Chermayeffe, Komoda, fot. Pinterest

Najlepszym przykładem brytyjskiego wzornictwa art – deco jest ceramika Clarice Cliff i Susie Cooper.  Projektowane przez nie naczynia były ręcznie dekorowane we wzory abstrakcyjne i figuralne, inspirowane sztuką współczesną.

Susie Cooper, Serwis do kawy, fot. thepotteries.org

Clarice Cliff, Wazon i dzbanek do kawy, fot. Wikipedia

STANY ZJEDNOCZONE

Stany Zjednoczone nie wzięły udziału w Wystawie Paryskiej w 1925 r., ale wielu europejskich artystów, jak Elieel Saarinen, Wolfgang Hoffmann i Joseph Urban, przyczyniło się do popularyzacji stylu art deco w USA. Łączyli oni w swoich projektach wpływy Warsztatów Wiedeńskich, Bauhausu i francuskiego art – deco. Symbolem nowego stylu na świecie stały się amerykańskie drapacze chmur – Chrysler Building Williama Van Allena i Empire State Building.

William Van Allen, Chrysler Building, fot. Wikipedia.org

Lobby w Chrysler Building, fot. Wikimedia

Wnętrze Chrysler Building, fot. Wikimedia Commons

Inspirację drapaczami chmur widać w wysokich, schodkowych meblach Paula T. Frankla.

Paul T. Frankl, Kredens w formie wieżowca, fot. Wikimedia Commons

Frank L. Wright był najwybitniejszym amerykańskim architektem XX w. Projektował również meble o geometrycznych kształtach i ograniczonej dekoracji inspirowane ruchem Art & Crafts i secesją.

F.L. Wright, Krzesło, ok. 1930,  fot. pinterest.com

Inny artysta Donald Deskey wykonywał sprzęty ze szkła barwionego i giętych prętów stalowych oraz przedmioty codziennego użytku. W 1932 r. zaprojektował wnętrze Radio City Music Hall w Nowym Jorku.

Donald Deskey, wnętrze Radio City,Nowy Jork, fot. historically modern

Donald Deskey, Pudełko, malowane drewno , ok.1928r., fot. Metmuseum.org

W latach 30 i 40 – tych XX w. w architekturze i sztuce użytkowej rozwinął się kierunek streamline, najbardziej nowoczesna odmiana art – deco, który był zainspirowany rozwijającym się przemysłem stoczniowym, lotniczym i kolejowym. Artyści tworzyli przedmioty codziennego użytku o aerodynamicznych, obłych kształtach i lśniących, gładkich powierzchniach z wykorzystaniem nowych materiałów: bakelitu, plastiku.

Główni przedstawiciele tego nurtu to projektanci przemysłowi: Raymond Loewy i Norman Bel Geddes.

Raymond Loewy, Temperówka do ołówków, 1934r., fot.pinterest.com

Norman Bel Geddes, Komplet do koktailu” Manhattan”, fot. arctic.edu

Wszechstronnym artystą był Walter Dorwin Teague – stworzył dekoracyjne szkła art – deco dla firmy Stauben Glassworks, lampy, radioodbiorniki, aparaty fotograficzne.

Walter Dorwin Teague, Radioodbiornik, fot. Art Deco Collection