Blog

Silesia Art

Fowizm

Fowizm był kierunkiem, który wraz z ekspresjonizmem doprowadził do rewolucji w malarstwie francuskim. Rozwijał się na początku XX wieku, pierwsze prace fowistyczne przedstawiono w 1905 roku w Salonie Jesiennym (podczas trzeciej jego edycji). Rok później jeden z krytyków (dokładnie Louis Vauxcelles) oglądając wystawę rzeźb klasycyzujących wśród których powieszono również obrazy fowistów krzyknął: „Donatello parmi les Fauves!” czyli w wolnym tłumaczeniu „Donatello wśród drapieżników”. Stąd też wzięła się nazwa dla całego ruchu artystycznego.

Louis VauxcellesLouis VauxcellesMaksymalne uproszczenie środków wyrazu, kontrastowe, dwuwymiarowe płaszczyzny tworzone poprzez zastosowanie barwnych plam to główne założenia techniczne fowistów. Głównym zadaniem wszystkich tych środków wyrazu było ukazanie emocji. Fowiści malowali w sposób nie odpowiadający rzeczywistym barwom i kształtom przedmiotów – uwypuklali charakterystyczne cechy malowanych przedmiotów. Porzucali prawa narzucane przez perspektywę.

Henri Matisse - La DanseHenri Matisse - La DanseNajwybitniejsi fowiści tworzyli ściśle z nurtem w pierwszych latach trwania ruchu, należeli do nich Henri Matisse, André Derain i Maurice Vlaminck. Fowiści podobnie jak inni współcześni im artyści szukali inspiracji w kulturach odmiennych od ich rodzimej. Duże piętno odcisnął na nich kolonializm, ale i przesycenie kulturą europejską. Kultura afrykańska, dziecięca była tym, czego poszukiwali ówcześni artyści – czysty prymitywizm. Żyjący w kulturze pozbawionej europejskiej cywilizacji zbliżało do pierwotności, szczerości i natury. Po 1907 roku fowizm przestał istnieć.


André Derain - Most WestminsterskiAndré Derain - Most Westminsterski

Ekspresjonizm

Kierunek artystyczny, który rozpoczął się w Niemczech w pierwszych latach XX wieku, został nazwany od łacińskiego wyrazu expressio oznaczającego wyrażenie, wyraz. Termin ten został wymyślony w 1901 roku przez francuskiego malarza J. A. Hervè, który nazwał tak cykl swoich obrazów, które wystawił w Salonie Niezależnych. W latach 1905-1906 niemieckie czasopismo Die Erde próbowało ustalić reguły tego nowego kierunku, w tym samym czasie powstało ugrupowanie Die Brücke (Most)– do którego należeli Kirchner, Heckel, Schmidt-Rottluff a w 1911 Der Blaue Reiter (Niebieski Jeździec) z Kandiskym, Markiem, Macke, Klee. Członkowie tej drugiej byli związani z Monachium, zaś ich twórczość zmierzała do ekspresjonizmu abstrakcyjnego.
Malarze z grupy Die Brücke pędzla KirchneraMalarze z grupy Die Brücke pędzla KirchneraEkspresjonizm był niejako buntem i sprzeciwem wobec zbyt naturalistycznej postawy impresjonizmu, artyści występowali przeciw kopiowaniu rzeczywistości. Styl ten był mocno indywidualny, wyrażał uczucia artysty ponad wszelką miarę. Istotna była spontaniczność, instynktowność, emocjonalność. Ekspresjoniści poszukiwali natchnienia w twórczości dzieci, ludowej oraz prymitywnych plemion Afryki i Azji. Stosowano deformację kształtu, linearyzm. Zestawiano ze sobą skrajne kolory, co potęgowało siłę wyrazu. Często używano drzeworytu.

Wassily Kandinsky - Kompozycja IVWassily Kandinsky - Kompozycja IVEkspresjonizm odrzucał mieszczańską obyczajowość i mentalność, uważając ją za senną i pozbawioną emocji, związaną z przeszłością i tradycją a jak mówił Franz Marc: „Nowe pokolenie nie chce (i nie może) żyć równie beztrosko, co poprzednicy, nie wiąże się z tym jednak pogarda dla przeszłości. Świat zmienił się całkowicie i artyści, aby pozostać aktualni wobec rzeczywistości, muszą „przeciąć pępowinę łączącą ich z przeszłością”. „Świat rodzi nowe czasy. Nie wiemy tylko, czy nadszedł już czas odrzucenia starego świata. (…) Oto niepokojące pytanie naszych czasów”.

Franz Marc - Blaues Pferd (Niebieski koń)Franz Marc - Blaues Pferd (Niebieski koń)Ekspresjoniści czuli się zagubieni i pogrążeni w kryzysie. Bardzo gwałtowne zmiany industrialne (zwłaszcza w nie tak dawno zjednoczonej ojczyźnie członków Die Brücke i Der Blaue Reiter) doprowadziły do nagłych zmian w porządku moralnym, zmieniły się zupełnie relacje międzyludzkie pomiędzy członkami rodziny. Pogłębiły się konflikty ojców i synów. Buntowano się przeciwko wszystkim aspektom państwa – armii, urzędom, profesorom. Artyści ekspresyjni solidaryzowali się z młodzieżą, biedotą, prostytutkami. Liczyli na to, że po pierwszej wojnie światowej dojdzie do odnowienia człowieczeństwa (często powtarzali hasło „nowego człowieka”), wzrostu świadomości konieczności pacyfizmu. Przekonania te doprowadziły wielu z artystów do związania się lub sympatyzowania z nowopowstałymi ruchami komunistycznymi. Ekspresjoniści nienawidzili maszyn, które według nich doprowadziły do dehumanizacji społeczeństwa.

August Macke - Lady in Green JacketAugust Macke - Lady in Green JacketWśród polskich przedstawicieli ekspresjonizmu warto wymienić artystów związanych z czasopismem „Zdrój” oraz grupą artystyczną „BUNT” – Jerzego Hulewicza, Małgorzatę i Stanisława Kubickich, Jana Panieńskiego oraz Augusta Zamoyskiego.


Jerzy Hulewicz - Tancerka i grające faunyJerzy Hulewicz - Tancerka i grające fauny

Neo- i postimpresjonizm

Postimpresjonizm to termin bardzo szeroki – obejmuje bowiem całą gamę artystów tworzących na przełomie XIX i XX wieku, część z nich wywodziła się bezpośrednio z impresjonizmu, ale część wręcz go odrzucała. Łączy się z działalnością takich grup artysytycznych jak szkoła z Pont Aven, nabiści czy neoimpresjoniści.
Paul Cézanne - AutoportretPaul Cézanne - AutoportretPoczątek postimpresjonizmu określa się na rok 1886 – czyli datę ostatniej wystawy impresjonistów, za koniec zaś uznaje się pierwszą wystawę fowistów w 1905 roku. Postimpresjoniści kontynuowali kolorystyczne poszukiwania, a zarazem odrzucili wiele zasad pierwotnego impresjonizmu. Starali się uwolnić obraz od naśladownictwa natury, kładli nacisk na autonomiczność dzieła malarskiego. Dla wielu artystów postimpresjonizm był punktem wyjściowym w dążeniu do własnego stylu. Wybitni przedstawiciele tego nurtu to Vincent van Gogh, Paul Gauguin, Paul Cézanne i Henri Toulouse-Lautrec.

Vincent van Gogh – Droga z cyprysem i gwiazdąVincent van Gogh – Droga z cyprysem i gwiazdą

Postimpresjoniści bardzo agresywnie starali się wykrystalizować jakiś styl, podstawową przesłanką ich działalności była wolność dzieła malarskiego i mocna ekspresja – ukazanie stanu emocjonalnego. Znacznie mniej ważne było dla nich eksperymentowanie ze światłem, skupiali swoją uwagę przede wszystkim na kolorystyce. Twórczość postimpresjonistów wysuwa na pierwszy plan nie migawki z życia, czy też ulotne chwile, a temperament twórcy dzieła.
Henri de Toulouse-Lautrec - Portret Suzanne ValadonHenri de Toulouse-Lautrec - Portret Suzanne ValadonOkoło 1880 George Seurat uznał, że impresjonizm idzie w złym kierunku. Postanowił zreformować liryczną improwizację, którą posługiwali się impresjoniści i zamienić w coś zupełnie przeciwnego – w komponowanie obrazu przy wykorzystaniu naukowych zdobyczy – przede wszystkim fizyki (optyki), fizjologii i psychologii. Nazwę dla tej „impresjonistycznej rewolucji” wymyślił znany ze swych anarchistycznych poglądów, paryski krytyk sztuki – Félix Fénéon.

Paul Signac – Portret Félixa FénéonaPaul Signac – Portret Félixa FénéonaDo zwolenników tegoż nurtu należeli tacy artyści jak Paul Signac, Camille i Lucien Pissarro, Henri Edmond Cross. Pierwsza wystawa postimpresjonistów została zorganizowana w Salonie Niezależnych w 1884 roku.

Lucien Pissarro (syn Camille) – Portret EsteryLucien Pissarro (syn Camille) – Portret Estery

Neoimpresjoniści używali metod puentylizmu i dywizjonizmu. Pierwsza odnosiła się do techniki wymyślonej przez samego Seurata, jej nazwę zaś ponownie wymyślił Fénéon. Polegała ona na kładzeniu drobnych plamek bądź kresek niezmieszanych barw bardzo blisko siebie tak, aby patrząc z daleka stworzyły one obraz. Była to niejako rozwinięta forma dywizjonizmu – czyli kładzenia plam kolorów, ograniczenia palety barw widma słonecznego, które z daleka tworzą pewien obraz – mieszając się w siatkówce i tworzą obraz pełen wibracji i świetlistości, niemożliwy do osiągnięcia podczas zmieszania kolorów. Tę technikę wymyślił Claude Monet podczas twórczych poszukiwań. Dywizjonizm nie byłby możliwy do zastosowania, gdyby nie odkrycia fizyków na polu optyki – przede wszystkim jeżeli chodzi o rozszczepienie światła.
Dywizjonizm w wykonaniu Paula SignacaDywizjonizm w wykonaniu Paula Signaca

fragment dywiz

 

Nabiści

Nabiści byli grupą malarzy działającą krótko – około 11 lat, lecz dającą inspirację wielu artystom tworzącym w latach późniejszych (między innymi kubistom). Grupa została założona w 1888 roku w Paryżu przez Paula Sérusiera i Maurice’a Denisa. Nazwę dla ugrupowania wymyślił Henri Cazalis – francuski lekarz i poeta, pochodzi ona z języka hebrajskiego (nābhî) i oznacza proroka. Niektórzy złośliwi krytycy mawiali, że większość nabistów była „pochodzenia żydowskiego, nosili brody i byli śmiertelnie poważni”. Istotnie, artyści współtworzący tenże ruch byli często pochodzenia żydowskiego i tak jak starożytni prorocy odmłodzili Izrael tak samo oni odmładzali i ożywiali ówczesną sztukę.
Maurice Denis - Kobiety w parkuMaurice Denis - Kobiety w parku

Henri CazalisHenri CazalisNabiści nie uznawali akademickiego podejścia do malowania, odrzucali sztywne formy narzucane przez uczelnie artystyczne. Preferowali oparcie o tradycję, nie o współczesnych im mistrzów malarstwa. Ich program artystyczny przewidywał że w sztuce rzeczywistość ulega niejako podwójnej deformacji: subiektywnej (która odnosiła się do osobistych uczuć malarza) oraz obiektywnej (odnoszącej się do poszukiwań artystycznych). Opublikowany w 1890 roku artykuł „Definicja neotradycjonizmu” autorstwa Murice’a Denisa (Art et Critique) uważa się za manifest artystyczny tegoż ugrupowania. Inspiracji do poszukiwań twórczych szukali w muzyce, literaturze, filozofii, interesowali się różnymi religiami. Nabiści współpracowali z La Revue blanche, czasopismem, które zostało założone przez synów Adama Natansona – francuskiego bankiera, polskiego pochodzenia. La Revue blanche była pierwszą grupą literacką, która zaprosiła do współpracy plastyków – Adam Natanson był bowiem bogatym kolekcjonerem malarstwa.

Serusier – Talizman, najbardziej znane dzieło nabistówSerusier – Talizman, najbardziej znane dzieło nabistów

Nabiści wystawiali swoje obrazy w Związku Artystów Niezależnych, w galerii Le barc de Boutteville. Ostatnia ich wystawa odbyła się w marcu 1899. Jeżeli chodzi o sam styl malarski – ich twórczość charakteryzuje przygaszony koloryt, ale wyraźny kontur, malowali uproszczone dzieła, jednocześnie odrzucając zasady akademickiego malarstwa. Nie uznawali również 

Pierre Bonnard - SiestaPierre Bonnard - Siesta

Jedyną szkołą malarską, którą kończyli i szanowali nabiści była prywatna, założona w 1860 w Paryżu przez Rodolphe’a Juliana – Académie Julian. W przeciwieństwie do École des Beaux-Arts, studiować tam mogły kobiety, a także można było pracować z nagimi modelami. Szkoła, przez cały czas swojego istnienia (w 1968 doszło do jej fuzji z École Supérieure d’Arts Graphiques), była popularna zarówno wśród Francuzów oraz obcokrajowców – głównie Amerykanów.
Kobiety studiujące w Académie Julian
Studentki Académie Julian

Impresjonizm

Impresjonizm, czyli kierunek rozwijąjący się równolegle do symbolizmu, lecz stojący w opozycji do niego jeżeli chodzi o program i tematykę, był widoczny szczególnie w malarstwie i rzeźbie. Zapoczątkowany był w latach 60′ we Francji, przez artystów związanych z trzema akademiami paryskimi – Atelier Gleyère, Académie Suisse i nade wszystko – Ecole des Beaux Arts. Wśród prekursorów kierunku wymienić można Camille Pissarro, Pierre-Augusto Renoir czy Edgara Degasa.
Claude Monet – Impresja wschód słońca; jeden z najbardziej znanych obrazów w historii sztukiClaude Monet – Impresja wschód słońca; jeden z najbardziej znanych obrazów w historii sztukiTermin „impresjonizm” nie był nowy lecz w odniesieniu do sztuki zaczęto go używać dopiero w latach 70′ XIX wieku. Kierunek ten dążył, w przeciwieństwie do symbolizmu, do ukazywania natury bardzo bliskiej rzeczywistości. Malowane sceny były niejako odzwierciedleniem tego co widział w danym momencie artysta. Dzieło impresjonistyczne można porównać, w dużym uproszczeniu, do fotografii – podobnie jak ona miało odzwierciedlać ulotną chwilę, było próbą jej złapania i uwiecznienia. W dobie pierwszego w historii kryzysu i upadku akademii zarówno naukowych jak i artystycznych, impresjoniści jako artyści bardzo dobrze wykształceni, próbowali podnieść ich prestiż. Dlatego też trzymali się sztywno swojego programu oraz hierarchii akademickiej.

Kościół i farma w Eragny – Camille PissarroKościół i farma w Eragny – Camille Pissarro

Istotna dla impresjonistów była opublikowana kilkadziesiąt lat wcześniej książka: „O prawie kontrastu symultanicznego kolorów” Eugene’a Chevreula. Teorie w niej zawarte stały się dla impresjonistów podręcznikiem nakładania barw, używania czystych i niezmieszanych pigmentów aby uzyskać maksymalną jasność.

Skandaliczny jak na owe czasy obraz Edgara Degasa - AbsyntSkandaliczny jak na owe czasy obraz Edgara Degasa - Absynt

Portret Jean Geneviève Caillebotte - Auguste RenoirPortret Jean Geneviève Caillebotte - Auguste RenoirGłównymi przedstawicielami nurtu we Francji byli Claude Monet, Edgar Degas, Auguste Renoir oraz Gustave Caillebotte. Z Francji impresjonizm przeniósł się do innych krajów europejskich – Niemiec, gdzie działali Lovis Corinth, Max Liebermann, Max Slevogt, Rosji (Konstantin Korowin, Walentin Sierow), Stanów Zjednoczonych, gdzie nowojorskie wernisaże zdobywały coraz większe uznanie, powoli urastając do rangi światowych. W USA działali Mary Cassatt, Childe Hassam. Również w Polsce impresjonizm zyskał swoich zwolenników, do których należeli: Józef Pankiewicz, Władysław Podkowiński.

Łodzie w porcie w Concarneau – Władysław PankiewiczŁodzie w porcie w Concarneau – Władysław Pankiewicz
Dzieci w ogrodzie - Władysław PodkowińskiDzieci w ogrodzie - Władysław Podkowiński
Pod koniec życia Edgar Degas skupił się przede wszystkim na rzeźbie - Czternastoletnia tancerkaPod koniec życia Edgar Degas skupił się przede wszystkim na rzeźbie - Czternastoletnia tancerka

Symbolizm

Tendencje do ruchu, który później nazwano symbolizmem można było odczuć przez cały XIX wiek. Kulminacyjny był rok 1890, gdy tendecje te wyjątkowo się nasiliły i umownie stwierdza się, że jest to początek symbolizmu. Ruch malarski rozwijał się razem z literackim, pozostając z nim w ścisłym związku – wyrażał on ten sam sprzeciw wobec realizmowi i impresjonizmowi. Zarówno nurt literacki jak i malarski wyrastały bowiem z tych samych założeń filozoficznych, które wyrażano synkretycznie poprzez różne dzieła.
Edward Munch - Krzyk Najbardziej znany z obrazów norweskiego malarza o szkockich korzeniach.

Najbardziej znany z obrazów norweskiego malarza o szkockich korzeniach.Najbardziej znany z obrazów norweskiego malarza o szkockich korzeniach.

W nurcie symbolizmu najistotniejszy był symbol poprzez który artyści wyrażali to, czego nie można było według nich wyrazić słowem. Tylko to, czego nie dało się wyrazić słowem mogło bowiem zostać tematem dzieła. Symbolizm był początkiem nowej ery, głosił dominację ducha nad ciałem. Artyści tworzyli dzieła o bardzo głębokiej metaforze. Głosili odejście od jakiegokolwiek odzwierciedlania rzeczywistości poprzez malarstwo, miało ono przedstawiać duchowość, a nie cieszyć oko. Metafory, często wręcz niezrozumiałe (nawet dla samego artysty – sztuka nieprzedstawiająca), miały prowadzić do uzyskania pewnego stanu świadomości, który towarzyszył artyście podczas tworzenia dzieła. Przedstawiano często głębokie, subiektywne przemyślenia człowieka sięgające daleko w wyobraźnię, poza granice racjonalnego myślenia i poznania.
Gustav Klimt - PocałunekGustav Klimt - PocałunekTwórczość symbolistów była wyrazem sprzeciwu wobec kultowi rozwoju, nauki, materializacji i dehumanizacji społeczeństwa. Na przekór naturalistom, symboliści dążyli do ukazywania tematyki psychologicznej, metafizyki dostrzeganej tylko przez intuicję, emocje, czy podświadomość. Chcieli oni w ten sposób dotrzeć do tego co niedostępne poprzez poznanie racjonalne, poza byt realny, do tego co transcendentne.

Fernand Khnopff – SztukaFernand Khnopff – SztukaSymbolistami byli jedni z najbardziej znanych artystów w historii sztuki – Paul Gauguin, Gustav Klimt, czy Edvard Munch. Inspiracji szukali w sztuce japońskiej, średniowiecznej, XV-wiecznym malarstwie włoskim. Najsilniej nurt ten oddziaływał we Francji, ale znalazł swoich przedstawicieli w każdym państwie europejskim, w tym także w Polsce (Jacek Malczewski, Józef Mehoffer).

Jacek Malczewski – MeduzaJacek Malczewski – MeduzaWe Francji Paul Gauguin po konflikcie rodzinnym, szukał wyciszenia w wiosce Pont-Aven, gdzie jednocześnie wielu malarzy szukało ciekawych plenerów. Wśród nich znajdowali się także obcokrajowcy, w tym Polak Władysław Ślewiński Gauguin objął niejako patronat nad nimi. Zgromadzenie malarzy zaś nazwano później od nazwy miejscowości – szkołą z Pont-Aven. Artyści ci tworzyli poprzez malowanie czystych plam koloru. Grupa zakończyła działalność w 1891, gdy jej przywódca wyjechał na Tahiti.

Paul Gauguin – Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?Paul Gauguin – Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?

Prerafaelici

W nowożytnej historii sztuki tendencje i manifesty często zmieniają się, przenikają i zwalczają. W niejakiej opozycji do realistów opisywanych w poprzedniej części stali prerafaelici. Mimo kilku podobieństw, główne założenia są jednak zupełnie od siebie oddalone. Tak się jednak złożyło, że to właśnie prerafaelici natchnęli Corota oraz przedstawicieli szkoły z Barbizon.

1848 rok był rokiem wielu burz i wstrząsów, romantyczna aura udzielała się wielu młodym ludziom, którzy uwierzyli że mogą zmienić świat. Zainspirowani tymi ruchami studenci The Royal Academy of Art założyli w Londynie stowarzyszenie artystyczne. Grupa powstała przy udziale Johna Everetta Millaisa, Williama Hunta, Dantego Gabriela Rossettiego i jego brata Williama Michaela. Następnie do studentów dołączył malarz James Collinson, literat Frederic George Stephens, rzeźbiarz Thomas Woolner, a nieco później Walter Howell Deverell i Charles Allston Collins. Kontakty z grupą utrzymywał również Ford Madox Brown. Ruch prerafaelicki rozwinął się później także na pozostałą część Europy – Belgię, Francję, zawitał nawet w Europie środkowej.

millais ofeliaJohn Millais - Ofelia

Założenia tejże grupy sprowadzały się do odnowy moralnej, typowej dla wrażliwych artystów żyjących w XIX wieku – epoce szybkiego rozwoju i dehumanizacji, zwłaszcza w przodującej postępowi Anglii. Podobnie jak realiści, prerafaelici odrzucali akademicką dokładność i ramowość, jednakże tematyka ich obrazów była znacznie inna. Przedstawiali oni bowiem najczęściej postacie nierealne – pochodzące z utworów literackich, arturiańskich legend, zajmowali się także malowaniem postaci biblijnych. Uwielbiali malować typową angielską przyrodę i krajobraz wiejski, ich twórczość była pewnego rodzaju manifestem patriotyzmu. Bardzo lubili malować kobiety (Ofelię, Laurę), wzorując ich twarze na twarzach swoich żon.
rosetti prozerpinaDante Rosetti - ProzerpinaNazwa odnosi się do malarstwa Giotto czy Fra Angelico, czyli malarzy tworzących przed Rafaelem. Pragnęli oni przywrócić w malarstwie i propagować w krytyce założenia i praktykę artystyczną (jak np. wierność naturze, szczerość), które uważali za charakterystyczne dla sztuki włoskiej przed Rafaelem. Chcieli, aby sztuka była inspirowana naturą lub odczuciami religijnymi. Obrazy prerafaelitów były utrzymane w charakterze nieco naiwnych, romantycznego mistycyzmu, aury tajemniczości. Zawsze starali się ukryć w swoich dziełach jakieś niewidoczne na pierwszy rzut oka przesłanie. Malowali pieczołowicie szczegóły, stosując nieraz bardzo jaskrawą, gwałtowną – romantyczną paletę barw. Używali modnego na owe czasy brązowego barwnika – bitumenu, który pozwalał na tworzenie przepięknych warstw kolorów lecz jednocześnie był niewybaczalny – raz nałożonej warstwy nie dało się już zamalować, przez co prerafaelici byli artystami bardzo cierpliwymi i dokładnymi.

james collinson the sistersJames Collinson - SiostryPrerafaelici wydawali swoje własne pismo „The Germ” (4 numery w 1850 roku). Po rozwiązaniu grupy w 1853 roku, jej członkowie rozwijali główne założenia nurtu. Dante Rossetti założył również w Oksfordzie drugie bractwo prerafaelitów.

hunt biancaWilliam Hunt – Bianca
burne jones przeklta gowaEdward Burne-Jones – Przeklęta głowa

Realizm

To, co rozpoczęli malarze z Barbizon, nie zostało następnie porzucone i zapomniane. W drugiej połowie XIX wieku wykrystalizował się styl oparty na tym, co tworzyli malarze z kolonii niedaleko Fontainebleau. Realizm, bo o nim mowa, rozprzestrzenił się jednak daleko poza granice Francji i wychował w każdym europejskim kraju przynajmniej kilku swoich przedstawicieli.

Jedną z najważniejszych postaci światowego realizmu był Gustave Courbet, przewodził on nieformalnej grupie malarzy, która odwróciła się od romantycznych i akademickich idei. Sam także nazwał reprezentowany przez nich prąd w malarstwie „realizmem”.

courbet pogrzeb w ornansCourbet - „Pogrzeb w Ornans”Dzieła realistyczne charakteryzują się tematyką związaną z życiem prostych ludzi – sceny rodzajowe zarówno mieszczan jak i chłopów, dominuje spokojna kompozycja i stonowana paleta barw. Jeżeli chodzi o tematykę, to świetnie oddają ją buńczuczne słowa samego Courbet’a: „Pokażcie mi anioła, to go namaluję”. Malarze realistyczni byli zmęczeni idealizacją życia, mieli trochę pesymistyczne do niego podejście. Jako wrażliwi artyści chcieli ukazywać trudy ludzi pracujących na roli. Do najwybitniejszych przedstawicieli francuskiego malarstwa realistycznego należą Honor Daumier, Pierre Puvis de Chavannesa, Camille Corot.

honor daumier wagon trzeciej klasyHonor Daumier - „Wagon trzeciej klasy”W Hiszpanii tworzyli Joaquin Dominguez, Valeriano, Gustavo Adolfo. Jeżeli chodzi o północną część Europy, najwybitniejsi realiści należeli do grupy tak zwanych „Glasgow Boys”, czyli malujących w Szkocji artystów przedstawiających życie wiejskie. Do grupy tej należeli między innymi James Guthrie i William Gregorian.

escena andaluzaJoaquin Dominguez - „Escena Andaluza”

james guthrie to pastures new 1883James Guthrie - „To Pastures New”Najwybitniejszymi przedstawicielami nurtu realistycznego w Polsce byli Józef Chełmoński oraz Aleksander Gierymski. Chełmoński lubował się w spokojnych kompozycjach wiejskich. Gierymski natomiast znany był z tego, że krytykował współczesny mu świat (nierówności społeczne i wyzysk) stąd też stosował bardziej agresywną technikę. Wśród innych malarzy-realistów działających na ziemiach polskich wymienić warto: Juliusza i Wojciecha Kossaków, Franciszka Kostrzewskiego, Juliana Fałata czy Jacka Malczewskiego.


babie latoNajpopularniejszy obraz Józefa Chełmońskiego - „Babie lato”


szara rosyjskiej artylerii konnejAleksander Gierymski - „Szarża rosyjskiej artylerii konnej”

Barbizończycy

XIX wiek przyniósł wiele nowości, w tym początek wydarzenia trwającego do dziś – gwałtowny rozwój przemysłowy. Tempo życia wyraźnie przyspieszyło i przenosiło się ze wsi do miast. Wielu artystów odrzucało ten stan rzeczy, buntując się przeciwko nowemu stylowi życia. Grupa malarzy pod przewodnictwem Theodora Rousseau przeniosła się z miasta do wsi Barbizon twierdząc, że nowoczesne miasto prowadzi do dehumanizacji, której oni jako artyści nie mogą znieść.

stacja kolejowa barbizon xix wiekStacja kolejowa Barbizon XIX wiekBarbizończycy, bo tak nazwano ich później, działali w latach 1830 – 1860. W okolicach Fontainebleau, 60 kilometrów od stolicy światowej sztuki – Paryża, szukali natchnienia wśród przepięknej przyrody, podczas spacerów po tamtejszych lasach.

hippolyte camille h.c. delpyHippolyte Camille "Delpy"Używając palety ziemistych barw malowali pejzaże, sceny rodzajowe z życia mieszkańców wsi, portretowali zwierzęta, często kierując się w stronę naturalizmu. Ich płótna nigdy nie były duże – do 1 metra. Posługując się wymagającą dużej cierpliwości metodą kładzenia barwnych plam i smug, uzyskiwali efekt migotania światła między gałęziami drzew.

constant troyon droga na targConstant Troyon "Droga na targ"Duży wpływ szkoły barbizońskiej można odnaleźć w twórczości polskiego malarza – Józefa Szermentowskiego. Eksperymentował on ze światłem, podobnie jak francuscy malarze, starał się, aby w jego obrazach światło przenikało przez liście drzew. Odróżnia go jednak głęboki patriotyzm, który daje się odczytać w jego twórczości.

w parku by jzef szermentowskiJózef Szermentowski "W parku"

 

Akademizm

W drugiej połowie XIX wieku rozpoczął się proces trwający do dziś – style rozpoczęły wzajemne przenikanie (co można zaobserwować już poprzez eklektyzm). Skończyły się epoki oddziałujące na cały świat, czy też kontynent, zaczyna się stosować podział na kierunki, tendencje i ugrupowania artystyczne.

Jednym z takich właśnie kierunków był akademizm. Rozwijać zaczął się jeszcze w XVIII wieku lecz jego rozkwit nastąpił w drugiej połowie XIX wieku. Związany był on mocno z powstaniem pierwszych demokracji konstytucyjnych oraz nade wszystko z rewolucją przemysłową – wydarzenia te na trwałe zmieniły odbiorcę sztuki. Nastąpiła epoka, w której niepotrzebni byli malarze nadworni, bo kupcami obrazów stali się przede wszystkim mieszczanie – to żywioł mieszczański zaczął pełnić najważniejszą rolę.

Nazwa kierunku wzięła się od otwieranych masowo wyższych szkół artystycznych (czyli tak zwanych „akademii”), w których uczono masowo nowych artystów. Kształcono ich poprzez wykłady z historii sztuki, tak by tworząc inspirowali się działami historycznymi. Wychodzono z założenia, że sztuki można się nauczyć, trzeba mieć tylko dobre inspiracje.

Preferowano tematykę historyczną, religijną w tym mitologiczną – jako rodzaj uwolnienia się od codzienności przepełnionej rozwojem przemysłowym, opartej na naśladowaniu dzieł uznawanych za idealne. Stąd też potoczne rozumienie stylu jako kurczowego trzymania się poprawności formy i odrzuceniu spontaniczności.

mojesz i miedziana mija bruniFiodor Bruni - "Mojżesz i miedziana żmija"Akademizm rozwijał się przede wszystkim w malarstwie i rzeźbie w sposób nowatorski. Studenci akademii najpierw kopiowali dzieła wielkich mistrzów – np. Rafaela, potem uczyli się rzeźbić, a na końcu dopiero, po poznaniu zasad trójwymiarowości dzięki warsztatowi rzeźbiarskiemu, malowali postacie na płótnie. Artysta w rozumieniu akademickim musiał umieć poprawiać niedoskonałą naturę.

makartcaterinacornaroHans Makart - "Caterina Cornaro"

Najistotniejsza była wzniosłość malowanego tematu – doniosła scena historyczna czy mitologiczna. Temat był nadrzędny w stosunku do wykonania dzieła. Jeśli był on odpowiednio wybrany, profesorowie akademii pozwalali studentowi namalowanie go na dużym płótnie. Jego wielkość była uzależniona od wzniosłości. Dalej w hierarchii tematów znajdowały się pejzaż, portret, sceny rodzajowe i martwa natura. Gdy temat był już uzgodniony artysta rozpoczynał tworzenie działa zgodnie z wzorcem – używając istniejących w tych czasach albumów z elementami wzorcowymi.

cabanel opheliaAlexandre Cabanel - "Ofelia"

Akademizm początkowo narzucił hegemonię, wymuszając swoje pierwszeństwo w sztuce wykorzystując autorytet profesorów i wzniosłość akademii. Dbały one o wysoką rangę sztuki i pozycję samego artysty, proces kształcenia sprawiał, że warsztat absolwenta był bardzo dobry. Jednakże ich konserwatyzm i apodyktyczność zaczęły drażnić wielu artystów, twierdzących że zabijają one indywidualizm i charakter, jednocześnie zamykając drogę do poszukiwań nowych środków wyrazu. W latach 90′ XIX wieku kierunek ten został zarzucony i zapomniany przez niemal 100 lat.

bouge pie aniowWilliam-Adolphe Bouguereau - "Pieśń aniołów"Do najwybitniejszych przedstawicieli akademizmu należeli William-Adolphe Bouguereau, Hans Makart, Alexandre Cabanel czy Fiodor Bruni, a wśród rodzimych artystów – Henryk Siemiradzki.

siemiradzki chrystus i jawnogrzesznicaHenryk Siemiradzki - "Chrystus i jawnogrzesznica"

Historyzm i eklektyzm

W latach 30′ XIX wieku nastąpiło odrodzenie stylów historycznych, a co za tym idzie dążenie do dekoracyjności oraz wyrażania poprzez sztukę określonych treści. Wynikało to z dziewiętnastowiecznego umiłowania i szacunku do przeszłości przy jednoczesnej całkowitej rezygnacji z poszukiwań stylotwórczych. Naśladownictwo działało dwukierunkowo – albo konsekwentnie dążono do czerpania z jednego stylu, co doprowadziło do powstania takich stylów jak neorenesans, neobarok, neoklasycyzm, neogotyk. Drugim kierunkiem zaś było dowolne łączenie różnych cech wielu epok, czyli eklektyzm.
W tym okresie działali na scenie europejskiej tacy artyści jak: Eugène E. Viollet-le-Duc, Charles Garnier, Leo von Klenze, Karl F. Schinkiel, na ziemiach polskich zaś – Henryk Marconi, Franciszek Maria Lanci, Teodor Talowski, Feliks Księżarski, Tomasz Pryliński, Jan Zawiejski.

charles garnierCharles Garnier, autor słynnej neobarokowej Opery Paryskiej oraz kasyna w Monte Carlo

neorenesans

 

Powyższe zdjęcie przedstawia fragment zwieńczenia drzwi w neorenesansowym budynku siedziby Czeskiego Banku. Charakterystyczna dla epoki pierwowzoru mitologiczna sceneria oraz zdobienia w formie liści oraz zwieńczenie stylizowane na starożytne.

neobarok

Na powyższym zdjęciu widzimy budynek neobarokowy, Operę Garnier. Bogate, złocone zdobienia, czy wręcz przepych oraz idealna symetryczność wskazują na naśladowany styl barokowy.

neoklasycyzm jefferson memorial

Jefferson Memorial jest typowym neoklasycystycznym budynkiem – proste kolumny, minimalne zdobienia oraz symetryczność nawiązują do klasycyzmu oraz jego pierwowzoru – sztuki starożytnych Greków i Rzymian.

neogotyk

Typowy neogotycki budynek dworca wrocławskiego – do jego głównych cech świadczących o przynależności do neogotyku świadczy stylizowana strzelistość, mnogość ozdób, ostrołuki, dzielone szyby oraz balustrady.

450px new york palota 01 eklektyzm

Eklektyzm, czyli łączenie elementów stylów historycznych. Na powyższej fotografii New York Palace w Budapeszcie można zauważyć elementy charakterystyczne dla neorenesansu (regularność, motywy roślinne), neoklasycyzmu (harmonia oraz kolumny) oraz neogotyku (strzelistość, mnogość wieżyczek, rozety).

To już drugi raz w historii, gdy styl tak obficie czerpie z jakiegoś innego, wcześniejszego. Wcześniej jednak style inspirowały się starożytnym dziedzictwem, wplatając pewne elementy do swoich kompozycji. Działo się tak zarówno w epoce renesansu jak we Francji napoleońskiej, gdzie powstawały dzieła empirowe. W przypadku historyzmu mamy do czynienia z kompletnym, całkowitym powtórzeniem stylu, z właściwie żadnymi nowinkami.

Style w sztuce – regencja i empire

Po przesyconym zdobieniami, bogatym stylu barokowym przyszedł czas na nieco spokojniejszy i oszczędniejszy w zdobieniach styl regencyjny lub jego bogatszy, francuski odpowiednik – empire. Dwojaka nazwa wywodzi się z odwiecznej rywalizacji angielsko – francuskiej. Regencja to nazwa angielska, od regencji księcia Walii – Jerzego w latach 1811-20, późniejszego króla Anglii Jerzego IV. Regencja była stylem klasycyzującym, wręcz ciężkim. Empire zaś, jest nazwą francuską, styl ten miał na celu sławienie świetności i zwycięstw Napoleona Bonapartego. Okres ten trwał mniej więcej od 1790-1830 w Anglii i 1804-1815 we Francji. W reszcie Europy panował wtedy styl Biedermeier, o którym pisaliśmy już tutaj.

Napoleon Bonaparte przedstawiony jako pierwszy konsulNapoleon Bonaparte przedstawiony jako pierwszy konsul

Słynący z zamiłowania do hulaszczego trybu życia, regent a następnie król Anglii Jerzy IVSłynący z zamiłowania do hulaszczego trybu życia, regent a następnie król Anglii Jerzy IV

Empire naśladował style starożytne, czerpiąc obficie zwłaszcza w sferze architektury – różne typy świątyń greckich (między innymi paryski kościół La Madeleine zaprojektowany przez Vignon’a, czy też gmach giełdy w Paryżu Brongniarta. Twórcami stylu empire byli francuscy architekci Charles Percier oraz Pierre François Louis Fontaine, którzy zaprojektowali meble i wystrój wnętrz w pomieszczeniach cesarskich.

Kościół Madeleine w Paryżu
Kościół Madeleine w Paryżu

Wnętrza empirowe utrzymywano w jasnych kolorach z regularnym podziałem, dekorowano motywami pompejańskimi. Sufity ozdabiano przy pomocy stiuku, używano złoconych detali. Często drapowano wszelakie tkaniny. Projektowano meble o nowych formach, ale jednocześnie nawiązującego do antyku, posiadających charakterystyczne dla starożytności detale. Często wykorzystywano masywny mahoń do którego dokładano złocone nakładki. Do najwybitniejszych ebenistów tego okresu należą G. Jacob i F. Jacob-Desmalter.

Wnętrze empirowe
Wnętrze empirowe
Stół w stylu empire
Stół w stylu empire

W rzemiośle artystycznym chętnie używano cyzelowania (od francuskiego „ciseau” – „przecinak” metoda zdobienia metalu poprzez wybijanie wzoru puncami). Stosowano ornamenty z motywami egipskimi i rzymskimi: sfinksy, lwy, łabędzie, orły, trofea i panoplia, rózgi liktorskie, harfy, liry. Bardzo często stosowano także ozdoby z motywami pszczół – od godła Napoleona Bonaparte.

Sosjera w stylu empire
Sosjera w stylu empire
Emblemat z pszczołą Bonapartego
Emblemat z pszczołą Bonapartego

W malarstwie najwybitniejszym przedstawicielem był J.L. David, a w rzeźbie A. Canova, czerpiący obficie z antycznego dorobku w tym zakresie. Malarstwo empirowe nawiązywało bezpośrednio do tryumfów Napoleona. Armia francuska posiadała swojego własnego malarza w osobie Antoine-Jean Gros’a. Również cesarzowa miała swojego osobistego malarza – Jean-Baptiste Isabey.

Canova trzy gracje
Canova – „Trzy gracje”
Jacques Louis David - Napoleon Bonaparte
Jacques Louis David – Napoleon Bonaparte

Style w sztuce część trzecia: barok

Od XVII do XVIII wieku w Europie rozprzestrzenił się styl barokowy. Ciężki, bardzo reprezentacyjny, wręcz przeładowany elementami ozdobnymi. Bogate złocenia, teatralność, obłe formy to najcharakterystyczniejsze jego cechy. Do najczęstszych motywów należały rogi obfitości, trofea, orły, łabędzie i lwie łapy.

1. róg

Róg obfitości

2 lwie łapy

Lwie łapy w biurku

3 łabędzie

Fotel z motywem łabędzi

Warto również wspomnieć o najwybitniejszych twórcach tego okresu, należeli do nich Andreas Brustolon, Andre-Charles Boulle, o którym szerzej napisaliśmy tutaj: link oraz Daniel Marot. Panujący w tym czasie Ludwik XIV we Francji oraz Karol II w Anglii byli ludźmi o wysokim poczuciu estetyki, toteż stali się oni jednymi z pierwszych mecenasów sztuki na tronach europejskich.

4 ludwik XIV

Ludwik XIV

800px-Brustolon_Sofa

Wersalka Andreasa Brustolona

Tryton, fontanna marot

Tryton – fontanna autorstwa Daniela Marota

W baroku wydzieliły się trzy główne nurty nazwane od imion władców francuskich. Pierwszy to styl Ludwika XIII. Panował on (zarówno władca jak i styl) we Francji w pierwszej połowie XVII w. Charakterystyczny dla tego stylu był monumentalny klasycyzm barokowy oraz ornamentyka o rodowodzie flamandzkim, co było zrozumiałe, bo w tym okresie żyła w Paryżu liczna mniejszość artystów z Flamandii. Ściany dekorowano pejzażami w szerokich, profilowanych ramach, jak przykładowo w Hotel de Lauzun w Paryżu. Jeżeli chodzi o meble, to popularne były formy toczone (hiszpańskie), bardzo często stosowano także profil spiralny. Zaczęto także używać hebanu jako okleiny. Co ciekawe – na dworze Henryka IV (czyli ojca Ludwika XIII) stworzono pierwsze na świecie biurko.

ludwik III - apartament w arsenale w Paryżu

Apartament w Arsenale Ludwik XIII

Kolejny to styl Ludwika XIV, jednego z najpotężniejszych monarchów w historii Francji. W tym czasie nastało pełne uniezależnienie artystyczne Francji od wpływów włoskich. Działali dekoratorzy J. Bérain, czy wspomniani wcześniej J. Marot, zaś meble tworzył był Ch.A. Boulle. Bogate wnętrza wykładano marmurem i lustrami, zdobiono malowidłami i złoconym stiukiem, w ornamentyce dominowały panoplia (ornamenty z wykorzystaniem broni białej – mieczy), elementy antyczne i symbole odnoszące się do postaci króla, np. inicjały L i przedstawienie słońca. Jeżeli zaś chodzi o meble, to przeważały linie proste, chętnie wykorzystywano egzotyczne gatunki drzew. Sprzęty były bogato zdobione oraz miały charakter luksusowy, często rzeźbione, używano złoceń i markieterii. W tym czasie wymyślono także nowy mebel – komodę i projektowano całe zestawy mebli do określonych wnętrz, złożone z wielu części.

ludwik XIV

Inicjały Ludwika XIV

ludwik IV sypialnia

Sypialnia Ludwika XIV

Dalej styl Ludwika XV, w reszcie Europy nazywany rokokiem. Nastawiony przede wszystkim na wygodę. Niekiedy wręcz kobiecy – lekki i elegancki. Meble tego okresu są często fornirowane. Styl rokoko, zarówno w meblarstwie jak i rzeźbie czy malarstwie jest bardzo wyrafinowany, nie stroniący od delikatności. Malarstwo było bardzo finezyjne, dominowały przede wszystkim jasne, pastelowe kolory. Najczęściej przedstawiano sceny mitologiczne, dominowały postacie kobiece.

Jean-Baptiste Greuze, Rozbity dzbanek, 3. ćwierć XVIII wieku, Luwr

Jean-Baptiste Greuze, Rozbity dzbanek, 3. ćwierć XVIII wieku, Luwr

François Boucher, Toaleta Diany, 1742, Luwr

François Boucher, Toaleta Diany, 1742, Luwr

Style w sztuce część druga: renesans i manieryzm

Po epoce średniowiecznej umocowanej na chrześcijaństwie i typowym ówczesnym postrzeganiu człowieka jako istoty marnej, nadeszła nowa epoka – odrodzenie, czyli inaczej renesans. W epoce tej kwestia postrzegania życia ludzkiego przeszła może nie rewolucję, ale na pewno ewolucję. Ówczesny człowiek w dalszym ciągu dostrzegał swoją niższość względem Boga, ale już nie marność. Okres ten wykształcił sobie charakterystyczny styl w sztuce. Rozpoczął się on we Włoszech gdzie, o jego elementach mówi się już w przypadku XIII wieku, zakończył zaś w XVII. Głównym jego ośrodkiem w Italii była Florencja. Styl ten charakteryzował się klasycznym porządkiem, najważniejsi twórcy tego czasu to oczywiście Michał Anioł i Rafael.

Charakterystycznymi motywami wykorzystywanymi w sztuce renesansowej były kandelabry, wazy, rogi obfitości – odwołania do starożytności (w tym postacie mitologiczne), ale także postacie biblijne. W Europie północnej zaś rozpowszechnione były w tym okresie plecionki i hermy. Renesans na nowo odczytywał antyk, który w średniowieczu kojarzono przede wszystkim z przedchrześcijańskimi wierzeniami, a co za tym idzie traktowano go jako grzeszny, związany z szatanem. W renesansie zachwycono się antykiem i często nadawano mu nowy, chrześcijański element, który zastąpił ten pogański.

renesans 2

Rafael Santi – Wygnanie Heliodora

renesans 1

Albrecht Dürer – Adam i Ewa

Powyższe obrazy autorstwa Albrechta Dürera oraz Rafaela Santiego ukazują to, co typowe dla sztuki renesansowej. W odróżnieniu od gotyku, ludzkie postacie są namalowane bardzo realistycznie. Dalej najczęstszym motywem są tematy biblijne, lecz artyści odkryli na nowo piękno sztuki antycznej, wobec czego zaczęto malować również sceny mitologiczne. Powrócono do malowania aktu, widocznego na obrazie Dürera w scenach biblijnych, co dawniej byłoby nie do pomyślenia. W czasach odrodzenia zaś było to skandalizujące. Zaczęto stosować na szeroką skalę zbieżną perspektywę geometryczną, linearną i powietrzną. Rozpoczęto malowanie portretów, zawsze na tle pejzażu (z czego rozwinęło się późniejsze holenderskie malarstwo barokowe). Nastąpił wyraźny zwrot ku naturze, którym kierowali się malarze. Światło jest stłumione, stosowano sfumato czyli delikatne przejścia od ciemnego do jasnego koloru (od łacińskiego wyrazu fuma czyli dym).

Schyłkowa twórczość Michała Anioła, najwybitniejszego artysty renesansu, wskazywała na nieuchronne zmiany. Nastał krótki okres zwany manieryzmem – tendencji antyklasycystycznej. Charakteryzował się on większą swobodą, wdziękiem i fantazją, a także pewną kapryśnością formy. Styl ten był przejściem pomiędzy renesansem, a znacznie bogatszym od niego i późniejszym barokiem.

El-Greco-Adoracja manieryzm

El Greco – Adoracja

Powyższy obraz autorstwa El Greco jest typowy dla stylu manieryzmu. Charakterystyczny brak harmonii, postacie są zniekształcone – wydłużone oraz przedstawione w pozach oznaczających histerię, jest ich dużo, obraz jest wręcz zatłoczony. Dalej barwy są nierealne, kolory nie do końca ze sobą współgrają, wręcz rażą.

Style w sztuce część pierwsza: gotyk

Nasze rozważania na temat stylów w sztuce rozpoczniemy od XII wieku. Można zastanawiać się, dlaczego tak późno. Mianowicie przed XII wiekiem ludzkość również zajmowała się wyrabianiem dzieł sztuki, czy choćby ozdabianiem przedmiotów użytkowych natomiast dopiero od tego okresu można mówić o pewnego rodzaju uniwersalizmie kulturowym i wyrazistym stylu w Europie.

Pierwszy ze stylów o którym wspomnimy to oczywiście gotyk. Powstał on w XII wieku we Francji (choć Anglosascy badacze twierdzą, że w Brytanii). Okres jego trwania jest różny i zależy od kraju, najwcześniej skończył się we Włoszech (połowa XV w), najpóźniej na wschodzie Europy, w tym w Polsce – końcówka XVI wieku.

Gotyk był pierwszym tak wyrazistym i wysoce dekoracyjnym stylem. Uwypuklał charakterystyczny dla siebie okres w historii – czas siły chrześcijaństwa, które już nigdy później nie było tak jednolite i mocne. Jego strzelistość oddawać miała chęć przybliżenia się do Boga. Każdy właściwie wytwór tego okresu miał sławić Stwórcę. Tematyka oscylowała prawie wyłącznie wokół Nowego Testamentu. Do najczęściej używanych motywów należały maswerki, pinakle, ostrołuki, arkadowanie, trójliście i rozety.

 

maswerk

Maswerk

.

pinakiel mediolan

Strzeliste wieżyczki mediolańskiego kościoła, czyli inaczej pinakle

.

ostrołuk frombork

Ostrołuk – wejście do kolegiaty we Fromborku

.

SONY DSC

Arkady

.

trojlisc

Trójliść, schemat

.

rozeta witraż gotyk

Rozeta – witraż w katedrze Notre Dame

.

mistrz Paweł

Typowy przykład sztuki gotyckiej – ołtarz mistrza Pawła (ucznia Wita Stwosza) w kościele w Lewoczy (Słowacja). Na fotografii widzimy charakterystyczne dla stylu „wyciągnięte”, spiczaste zwieńczenia. Tematyka ściśle sakralna, duża ilość delikatnych, lekkich zdobień nadających dziełu charakter wznoszenia się ku górze. Postacie ludzkie nienaturalnie sztywne – co spowodowane jest nikłą wiedzą o anatomii człowieka ówczesnych artystów. Nad ołtarzem sklepienie krzyżowo – żebrowe, w oknach witraże, wykończone ostrołukami oraz rozetami.

Notre-Dame_internal_window

Witraże w jednym z okien katedry Notre Dame, charakterystyczne rozety oraz ostrołuki, nadające całej konstrukcji wrażenie monumentalności i wznoszenia się.

gotycka9

Na powyższej fotografii rzeźby Madonny z dzieciątkiem postacie są sztywne i pozbawione emocji, kończyny wydłużone i nienaturalne. Proporcje ciała zaś bardzo zachwiane (za długie palce, stopy, dłonie).

Meble Andre Charles’a Boulle

źródło: www.butchoff.com
źródło: www.butchoff.com

Działalność Andre Charlesa Boulle ściśle wiązała się z mecenatem króla Ludwika XIV i jego dworu. Był najważniejszym francuskim ebenistą – stolarzem artystycznym swoich czasów. Urodził się w 1642 roku w Paryżu, tam też zmarł w 1732. Jego meble stały się symbolem wersalskiego przepychu, który naśladuje się i kopiuje do dziś, bowiem każdy władca ówczesnej Europy pragnął posiadać boullowskie meble u siebie. Dlatego nie dziwi fakt, że kunszt tego ebenisty stał się wzorem także dla współczesnych stolarzy, to właśnie dla nich powstała Ecole Boulle, która pod patronatem Charlesa Boulle kształci artystów w dziedzinie meblarstwa artystycznego. Wielowiekowa moda na styl boulle stymulowana była także działalnością synów artysty oraz jego uczniów – słynnych Oebena i Riesenera.

markieteria

Charles Andre Boulle jako krewny królewskiego ebenisty Ludwika XIII, już w młodości miał wiele do czynienia z meblarstwem o najwyższej wartości. Jego kariera artystyczna rozpoczęła się od nauki malarstwa w rzymskiej Akademii świętego Łukasza, słynął ze swoich mozaik i projektów architektonicznych, jednak największą chwałę przyniosły mu meble zdobione autorską techniką intarsji opartej na szylkretowym podkładzie i miedziano-złotej merkieterii. Także dzięki wspomnianej metodzie intarsjowania, którą określać należy raczej inkrustacją, na przełomie lat 60. i 70. XVII wieku otrzymał tytuł królewskiego ebenisty, panującego wówczas Ludwika XIV.

metmuseum.org
źródło: www.metmuseum.org

Technika Boulle zwana inaczej markieterią Boulle lub boulle’owska polega na inkrustowaniu całych połaci mebli mosiądzem i szylkretem. Misternie wycięte wzory w mosiężnej (czasem innej) tafli blachy z dobrego jakościowo metalu, nakładano na wzór wycięty w szylkrecie. Ażurowa tafla blachy nałożona na inny surowiec, w tym przypadku szylkret, nazywana jest markieterią. Dawało to efekt lustrzanego, symetrycznego odbicia skomplikowanych wzorów kontrastujących barwą złotą mosiężnej blachy i czerwieni szylkretu.

yourunart.co.uk
źródło: yourunart.co.uk

Osiągany tym sposobem system pozytywu i negatywu nazywano boulle i contre-boulle. Zarówno szylkret pozyskiwany ze skorupy żółwia szylkretowego, jak i cienka blacha traktowane były jako surowce luksusowe, warto dodać, że na skutek popularności technik Boulle żółw szylkretowy oficjalnie uznano za gatunek ginący.

źródło: marqueterieboulle.blogspot.com
źródło: marqueterieboulle.blogspot.com

Konstrukcja i kształt obiektów wychodzących z warsztatu Boulle zdradzały jego powiązania z architekturą i projektowaniem budynków w stylu francuskiego baroku, który – przypomnijmy – charakteryzował się symetrią i względnie powściągliwym stosowaniem elementów zdobniczych. Stąd też w meblach rzuca się w oczy wykorzystanie elementów architektonicznych w symetrycznym układzie, co nadawało im monumentalną formę.

źródło: www.clockguy.com
źródło: www.clockguy.com

Prócz markieterii typowe dla Boulle było stosowanie elementów zdobniczych ze złoconego brązu, których subtelność i dopracowanie – wycyzelowanie zasługiwało na tytuł osobnych dzieł sztuki. Apliki, o których mowa posiadały stały repertuar tematyczny, najczęściej sięgano do motywów mitologicznych oraz mocno stylizowanych roślin.

źródło: www.metmuseum.org
źródło: www.metmuseum.org

Numizmatyka

Numizmatyka jest jedną z najistotniejszych i zarazem najciekawszych nauk pomocniczych historii. Potocznie kojarzy się przede wszystkim z kolekcjonerstwem monet, natomiast należy pamiętać, że dziedzina ta zajmuje się również wszelkiego rodzaju medalami o wartości historycznej (zwanych numizmatami). Jej celem jest bowiem nie tworzenie katalogów dla kolekcjonerów lecz, tak jak w przypadku innych nauk pomocniczych, dostarczenie wiedzy o przeszłości ze źródeł jakimi są monety czy medale.

WP_20141219_003

Jako nauka bardzo znana i praktykowana przez wielu amatorów, cieszy się niesłabnącą popularnością, a w ostatnich latach stała się wręcz modna, co doprowadziło do skoków i spadków cen niektórych okazów. Temat numizmatyki jest bardzo rozległy i można poświęcić mu wiele wpisów tej długości, ale żeby nie zanudzać czytelników, sprowadzimy się tylko do niezbędnych i podstawowych informacji.

Sądzę, że warto rozpocząć od podstaw: czyli od materiału z jakiego tworzono na przestrzeni wieków monety. Po pierwsze to, co najbardziej z monetami się kojarzy, czyli metal – kruszce mniej i bardziej szlachetne. Najbardziej wartościowe monety (choć zdarzają się chlubne wyjątki) to te wybite w złocie i srebrze. Oczywiście nigdy nie jest to czysty kruszec, a stop z jakąś domieszką, natomiast wszyscy znamy motyw filmowy, w którym w czasach dawniejszych gryziono monety, aby skontrolować ich prawdziwość. Jeżeli odcisk zęba pozostał w monecie, oznaczało to, że zawartość złota lub srebra w stopie była wysoka. Wartość dawnego pieniądza była bowiem ściśle powiązana z ceną materiału, z którego został zrobiony. Stąd też w czasach dawniejszych nie potrzebowano instytucji kantoru (w starożytnej Europie zaś, rolę którą pełni dziś wspólna waluta europejska, pełniły monety rzymskie).

Solidus-Basil_I_with_Constantine_and_Eudoxia-sb1703

W dzisiejszych czasach, złote lub srebrne monety wyszły z praktycznego użycia, kruszców szlachetnych używa się tylko do wybijania monet okazjonalnych, kolekcjonerskich, których nominał jest zazwyczaj (o dziwo) znacznie niższy niż wartość kolekcjonerska. Dzisiejszy bilon obiegowy, nie ma pokrycia w kruszcu – to znaczy, podobnie jak w przypadku banknotu, jego wartość jest umowna. W starożytności obok srebra i złota, do bicia drobnych monet używano również brązu. Starożytni władcy uwikłani w konflikty, potrzebowali pieniędzy do prowadzenia wojen. Wobec czego dodawali do stopów tańszych metali, co miało być rozwiązaniem tymczasowym na szczególny czas.

follis-(braz)-constantinopolis-332-333-(12-2013)

Inne stopy używane do bicia monet na przestrzeni wieków to miedzionikiel, żelazo, aluminium (metal używany przede wszystkim w czasach kryzysowych – monety w gettach żydowskich, okresu PRL). Obok metalu, w dzisiejszych czasach używa się przeróżnych innych materiałów: akrylu, szkła czy ozdób w postaci kamieni szlachetnych, minerałów.

akryl

Pomijając nowoczesne wariacje na temat kształtu (a bywają monety w kształcie kuli, kwadratu, rombu, trójkąta i właściwie każdym kształcie geometrycznym) najczęstszym kształtem jest okrąg, różnej grubości i wielkości. Stronę na której widnieje nominał, zwykło nazywać się awersem, drugą zaś rewersem. Oprócz tego na boku mamy rant, czasem z napisem lub rowkami (wprowadzonymi już w starożytności – aby zakończyć proceder okrawania monet z części kruszcu).

ME_20

Stare monety niosą ze sobą sporą wartość historyczną. Niejednokrotnie są nieocenionym źródłem. W czasach o znacznie ograniczonych możliwościach przepływu informacji, wyobrażenia na monetach pełniły funkcje dzisiejszych billboardów. Władcy umieszczali na nich wyobrażenia zgodne z kierunkiem swojej polityki, tworząc kanał propagandowy, który docierał do najdalszego zakątka rozległego nieraz (tj. w przypadku cesarstwa rzymskiego czy imperium perskiego) państwa.

Numizmatyka, jak zresztą każda nauka zajmująca się starymi przedmiotami, wymaga nieraz nie lada wiedzy z zakresu chemii. Metal reaguje ze środowiskiem, które nas otacza – przede wszystkim z wodą, powietrzem i glebą. Przez co powierzchnia monet zanieczyszcza się. Na monetach pojawia się patyna oraz wżery. Niedoświadczony numizmatyk uważa nalot za czynnik bardzo obniżający cenę monety i stara się poprzez różne, często bardzo fatalne w skutkach praktyki, doprowadzić monetę do lepszego, czystego stanu. Stosowanie zaś bardzo silnych, chemicznych preparatów, uszkadza monetę a tym samym nieodwracalnie obniża jej wartość. Tymczasem ładnie zachowana patyna jest gwarantem wieku, a co za tym idzie autentyczności. Monety bowiem od zawsze były podrabiane i nic nie wskazuje na to, żeby proceder ten miał się zakończyć, wręcz przeciwnie.

5-zlotych-1928-nike-b-z-m-piekna-patyna-i-polysk-3219495178_1_orginal

Meble Roentgenów

berlin-secretary-cabinet-david-roentgen-germany

Abraham i David Roentgen, ojciec i syn – najpopularniejsi i najdrożsi ebeniści swoich czasów. Meble z ich manufaktury zachwycały wszystkie dwory osiemnastowiecznej Europy. Klientami Roentgenów byli głównie królowie oraz magnateria, która chcąc dorównać największym rezydencjom, ozdabiała wykwintnymi meblami własne apartamenty. Potrafili spełnić każdy kaprys i fantazję, ich wyobraźnia nie uznawała granic zarówno pod względem funkcji mebla, jak i jego kształtu. Dzieła sztuki tworzone przez Roentgenów w większości zdeponowano w muzeach, jako przykład osiemnastowiecznych fanaberii wyższych sfer. To także świadectwo mistrzowskiego kunsztu ebenistów minionych czasów.

 

Ród Roetngenów związany był z niemieckim Neuwied, gdzie Abraham (1711-­1793) założył swój warsztat, także tam kontynuował prace ebenisterskie jego syn – David (1743-1807). Zanim jednak starszy z Roentgenów zdecydowął się na własny warsztat, który później przeistoczył się w prężnie działającą manufakturę – poszukiwał swojego miejsca na świecie. W wieku 20 lat opuścił mały zakład stolarski ojca i wyruszył do Niderlandów, odwiedził także Londyn gdzie wstąpił do protestanckiej sekty o wyjątkowo surowych regułach, zwanej sektą “Braci Herrnhut”. Po tych doświadczeniach postanowił powrócić do Niemiec, gdzie się ożenił, wkrótce małżeńska stagnacja nakierowała jego myśli w stronę kolejnej podróży. Postanawia wyjechać na misje do Ameryki werbować nowych członków do sekty, rezygnuje jednak na skutek zatonięcia okrętu, którym miał odbyć podróż. Wtedy też postanowił osiąść na stałe w Neuwied i zająć się tylko meblarstwem artystycznym. W 1750 r. zakłada warsztat, który w niedługim czasie zyskuje popularność w całym kraju. Początkowo meble mają charakter podyktowany przez surowe zasady sekty, później kiedy jego działalnością zainteresowała się arystokracja, nastąpił intensywny zwrot ku dekoracyjności i bogactwu.

Abraham-Roentgen2

Zaczyna stosować drogie gatunki drewna, intarsje figuralne i geometryczne, inkrustacje oraz okucia z metali szlachetnych. Nogi przybierają kabriolowy kształt, stosuje także typowo angielski typ nóg w kształcie kija golfowego. Wszystkie stosowane przez Abrahama Roentgena zabiegi stolarskie można uznać za zgodne z obowiązującym wówczas stylem rokokowym.

 80016085_04_alt_l

Kiedy syn Abrahama osiąga 25 rok życia przejmuje kierownictwo w firmie. Zajmuje się kwestiami handlowymi i administracyjnymi, techniczne i artystyczne dowództwo nadal pełni ojciec. David dzięki swoim wyjątkowym umiejętnościom w zarządzaniu zdobywa fundusze na powiększenie manufaktury. Kiedy produkcja się rozrasta zaczyna odwiedzać dwory królewskie w całej Europie zyskując najbardziej wymagających i najbogatszych zleceniodawców. Także dzięki tym kontaktom inny członek rodu – Georg otrzymuje posadę kierownika Królewskiego Magazynu Mebli w Kopenhadze. Założone zostały także zamiejscowe magazyny wytwórni mebli Roentgenów, w prawie każdej europejskiej stolicy.

RoentgenTable

Kiedy firma i ród znajdują się u szczytu rozwoju David decyduje się na założenie warsztatu w Paryżu. Znakiem tej podróży stają się najbardziej zdobnicze markieterie meblowe, których tematem stają się sielankowe kompozycje rodem z twórczości Bouchera. W latach 80. XVIII wieku w stylu młodszego Roentgena dokonuje się zwrot ku eleganckiej prostocie i idealizacji formy, tak bliskiej pierwotnym założeniom jego ojca pracującego u początku kariery w Neuwied. Od tego momentu Abraham i David Roentgenowie uważani są za prekursorów europejskiego neoklasycyzmu w meblarstwie. Meble, które produkowali w późnej fazie działalności odznaczają się prostotą i perfekcją wynikającą z ascetycznych zasad narzuconych przez sektę przybierając klasyczną oprawę. Znika bogata intarsja w stylu francuskiego rokoka, wygięte i opływowe kształty, nogi stają się proste, a głównym elementem zdobniczym staje się mahoniowy fornir i delikatne aplikacje z brązu.

DP151460

Mimo to, styl Roentgenów kojarzony jest w pierwszej kolejności z zaskakującym konceptem i nietypowymi rozwiązaniami technicznymi. Drugim elementem, który rozsławiał tych ebenistów była ogromna ilość tajnych skrytek otwieranych za pomocą ukrytych przycisków, ruchomych mechanicznych elementów oraz stosowanie pozytywek zespolonych z meblem, czyniąc je niepowtarzalnymi dziełami sztuki. David Roentgen odwiedzając dwory w Paryżu, Brukseli, Wiedniu, czy w Petersburgu prezentował najbardziej wymyślne egzemplarze swoich mebli – demonstrował głównie ich techniczne możliwości. Stąd też często zmuszany kaprysami klientów konstruował “meble-zabawki”, które aby umożliwić pomieszczenie mechanizmów ruchomych przybierały formę podporządkowaną funkcji. Stąd też w niektórych królewskich egzemplarzach roentgenowskich mebli widoczne są nieścisłości stylistyczne.

 

Tego typu przedsięwzięcia wiązały się ze zorganizowaniem ogromnej manufaktury zatrudniającej nie tylko stolarzy, ale także ślusarzy konstruujących mechanizmy i brązowników odlewających aplikacje.

 

Historia kufli

Historia naczyń używanych do picia piwa ma tak samo długą tradycję jak i dzieje warzenia tegoż trunku. Dlatego też zajmiemy się tylko i wyłącznie europejskim kręgiem kulturowym. Zgodnie z tym co wiemy ze źródeł, w epoce średniowiecza do podawania złotego trunku używano przede wszystkim eleganckich, wąskich i wysokich kubków. Ich kształt nie był przypadkowy – pierwowzorem były rogi zwierzęce używane przez plemiona germańskie i słowiańskie. Kubki te nierzadko wyposażano w pokrywki, czyli elementy przede wszystkim czysto praktyczne, ale o zupełnie innym przeznaczeniu niż w czasach dzisiejszych. Miały one utrudnić dolanie trucizny do napoju. Kwestia ta była bardzo istotna i nie bagatelizowano żadnej możliwości takiego zagrożenia. Naczynia te produkowano przede wszystkim z gliny, drewna, cyny lub srebra. Rodzaj użytego materiału był ściśle powiązany z poziomem materialnym posiadacza.

1
Bogato zdobiony róg do piwa
2
Gliniany kubek piwny
3
drewniane kubki do piwa

Końcówka średniowiecza przyniosła zmianę w tej materii. W bogatszych domach piwoszy pojawiły się bowiem kubki szklane – szklanice. Ich popularność rosła, w XVI wieku modnym wzorem ozdobnym stały się sceny rzemieślników podczas pracy. Ozdabiano je przy pomocy farb i jak wskazują utwory Mikołaja Reja i Jana Kochanowskiego, używano ich zarówno w domach ziemiańskich jak i magnackich. Tradycja tegoż naczynia przetrwała aż do XX wieku, a od XVIII przyjęły stożkowaty kształt. W ubiegłym stuleciu modne stały się szklanice wykonane z kryształu oraz z indywidualnym grawerem właściciela, zazwyczaj jego herbem rodowym.

Kufle w takiej formie, jaką znamy dziś (kształt cylindryczny oraz duże ucho do trzymania) zaczęły pojawiać się około XVI wieku. Stawały się popularne w gospodach. Materiał z którego były wykonywane to przede wszystkim cyna, kamionka, drewno, glina, fajans oraz szkło. Podobnie jak w średniowieczu – posiadały pokrywki, jednakże zmieniła się ich funkcja – od teraz miały chronić przed zanieczyszczeniami (kurzem, owadami) a nie trucizną. Zmieniała się także ich forma były bardziej stożkowate lub beczułkowate.

4
Bursztynowy kufel do piwa
5
cynowy kufel

W XIX wieku browary rozpoczęły filtrować piwo, stąd też kufle oraz szklanki stały się bardziej przezroczyste, po to by móc ocenić barwę oraz klarowność trunku. Ich kształty były różne, ze względu na rozwinięte już w tym okresie znawstwo piwa. Jedne miały swym kształtem ułatwiać wydobycie gęstej piany, inne zaś wręcz przeciwnie – spowalniać proces ulatniania dwutlenku węgla.

6Szklany kufel z cynową pokrywką, końcówka XIX wieku

kobaltowy kufel z cynową pokrywką
kobaltowy kufel z cynową pokrywką
5
cynowy kufel

Naczynia w których serwuje się piwo stały się przedmiotami kolekcjonerskimi i jest to istotna gałąź birofilistyki. Najstarsze i zarazem najdroższe okazy pochodzą z takich krajów jak Anglia, Niemcy czy Belgia, lecz ostatnimi czasy ciekawymi pozycjami na aukcjach są te pochodzące z krajów egzotycznych – afrykańskich lub azjatyckich. Często zaledwie kilkudziesięcioletnie, ale za to wyróżniające się niebanalnymi kształtami i wzorami.

9Kufel belgijskiego browaru Kwak, z powodu częstych kradzieży w dawnych czasach gospody pobierały za niego kaucję w postaci… jednego z butów.

10Współczesne afrykańskie kufle ze szkła, ze srebrnymi uchami w kształcie zwierząt

Fornirowanie mebli

Fornirowanie (inaczej okleinowanie) jest metodą wykończenia powierzchni drewnianych (desek, płyt, sklejki) polegającą na pokrywaniu materiału konstrukcyjnego mebla cienkimi płatami okleiny drzewnej. Wykorzystywaną w tym procesie okleinę uzyskuje się poprzez cięcie drewna na bardzo wąskie arkusze, zbliżone do grubości papieru. To właśnie grubość okleiny można określić kluczowym elementem techniki, ponieważ im cieńsze są płaty forniru, tym bardziej plastyczne stają się jej właściwości. Stosowanie maksymalnie cienkiego forniru umożliwia wykończenie nawet bardzo skomplikowanych powierzchni mebli. Strategicznym celem okleinowania jest pokrywanie widocznych elementów z drewna gorszej jakości, cienkimi warstwami deficytowego drewna szlachetnego, zwiększającego walory estetyczne mebli. Jego zadaniem jest także maskowanie niedoskonałości masywu budulcowego mebla oraz kamuflowanie miejsc połączeń poszczególnych elementów konstrukcyjnych.

 

SONY DSC
arkusze okleiny przed naklejaniem

Sztukę okleinowania opanowali już starożytni grecy. Zaraz obok technik olejowania, gięcia i barwienia drewna Grecy posiedli tę najbardziej skomplikowaną metodę obróbki artystycznej drewna, jaką jest fornirowanie. Co istotne i rzadko podkreślane, fornir wytwarza się nieprzerwanie od tysięcy lat ulepszając jedynie maszyny tnące, wszystko inne pozostało bez zmian. Okleinowanie było i jest do dziś procedurą, której poprawne wykorzystywanie możliwe jest tylko dzięki zaawansowanemu warsztatowi pracy. Dawniej wykańczanie powierzchni meblowych fornirem zaliczano do drogich i pracochłonnych zabiegów artystycznych, dlatego też stosowano je tylko w produkcji mobiliażu reprezentacyjnego.

 

uzupełnianie ubytków forniru
uzupełnianie ubytków forniru

Fornirowanie jest specyficzną formą zdobnictwa meblowego, którego końcowym efektem jest wyeksponowanie naturalnego usłojenia drewna, zwanego inaczej fladrowaniem. Na przestrzeni wieków twórcy mebli starali się podkreślać jego piękno, traktując jako najwyższą wartość zdobniczą. Wykorzystywany w danej epoce gatunek i kolor drewna uzależniony był od preferencji użytkowników mebli, a w głównej mierze od panującej mody. Tendencja do podkreślania naturalnego fladrowania zaczęła obowiązywać w stylach od późnego dyrektoriatu, w pełni ujawniła się w meblach empirowych i biedermeierowskich. Najbardziej pożądane gatunki drewna stosowane do produkcji okleiny pochodziły z krajów egzotycznych, co wiązało się ze znacznymi kosztami importu. Do szlachetnych gatunków drewna zalicza się heban, palisander, mahoń, drewno cytrynowe, satynowe oraz różane. Jednak w dziejach meblarstwa odnotowuje się także zwrot do rodzimych gatunków takich jak jabłoń, czereśnia, grusza, wiśnia, brzoza, orzech dąb itd. Warto także wspomnieć, że od nazwy „heban” utworzono pojęcie ebenisty – stolarza artysty, rzemieślnika wywyższonego do rangi twórcy dzieł sztuki. Posiadał on cenną w czasach Ludwika XVI umiejętność fornirowania, czyli precyzyjnego cięcia na cienkie płaty drogiego i deficytowego drewna oraz bezstratnego oklejania nim mebli królewskich. Dzięki długoletnim naukom zyskiwał on prawo obcowania z drogim i szlachetnym materiałem drewnianym, którego wartość można było równać kruszcom.

heban
heban
mahoń piramidalny
mahoń piramidalny

Fornir uznaje się także za nośnik informacji na temat autentyczności mebli zabytkowych. Grubość wykorzystanego w danym obiekcie forniru daje informację na temat wieku mebla. W początkowej fazie rozwoju tej techniki płaty cięto ręcznie na grube, wielomilimetrowe arkusze, pozbawione plastyczności i szybko pękające. Później wraz z rozwojem technologicznym przemysłu, powstały pilarki automatyczne, które pozwalały na produkcję coraz cieńszej okleiny.

palisander
palisander
czeczotka orzechowa
czeczotka orzechowa
cytryna
cytryna