ART DECO cz.2

ART  DECO  to dekoracyjny styl z okresu międzywojennego XX w., obejmujący swym zasięgiem Europę, Stany Zjednoczone i kraje azjatyckie.

Rene Laliuqe, „Wiktoria”, szklana maskotka samochodowa, fot. musee-lalique.com

Nazwa jest skrótem francuskich słów „art decoratif”, oznaczających sztukę zdobienia. Po raz pierwszy użył jej Le Corbusier na łamach czasopisma „L Esprit Nouveau”. Od daty zorganizowania Międzynarodowej Wystawy Sztuki Użytkowej w Paryżu nazywano go również „stylem roku 1925”.

Art deco był stylem holistycznym, jego wpływ można odnaleźć we wszystkich dziedzinach życia, począwszy od sztuk pięknych po rzemiosło, literaturę, muzykę, kino, teatr, modę. Kontynuował geometryczny nurt Secesji Wiedeńskiej i Warsztatów Wiedeńskich, odwoływał się również do idei integracji sztuki i rzemiosła ruchu Art & Crafts Williama Morrisa. Jego szczyt popularności przypadł na lata 20 – te XX w., w kolejnej dekadzie został wyparty przez modernistyczny styl Bauhausu.

Przedmioty wykonane w stylu art deco charakteryzowały się perfekcją wykonania,  syntetyczną, zgeometryzowaną formą i prostymi, klarownymi motywami dekoracyjnymi.  Ulubionymi kształtami projektantów były stożki, sześciokąty, walce, kule, w przeciwieństwie do  falujących linii secesji. Artyści posługiwali się oryginalnymi technikami, stosując drogie i rzadko spotykane materiały, podtrzymując tradycję rękodzieła.

Na nowy styl wpłynęły:

– egzotyczna sztuka Afryki i Dalekiego Wschodu,
– odkrycia archeologiczne w Egipcie (grób Tutenchamona, 1922),
– kostiumy i scenografia Baletów Rosyjskich Siergieja Diagilewa,
– inspiracja stylami historycznymi jak klasycyzm, biedermeier, styl Ludwika Filipa,
– nowe kierunki w sztuce: geometryczny kubizm, fowizm,
– wynalazki techniczne.

FRANCJA

W 1912 r. Luis Sue założył pracownię sztuki dekoracyjnej Atelier Francais, zajmującą się produkcją mebli i wyposażeniem wnętrz, do której dołączył Andre Mare. Jej celem było stworzenie nowego, typowo francuskiego stylu we wzornictwie, który z czasem został nazwany art – deco.  Artyści projektowali wygodne meble o lekkich korpusach na giętych nogach, wykonane ze szlachetnych gatunków drewna – palisandru, hebanu,  inkrustowane kością słoniową, masą perłową, brązem.

Sue et Mare, Kabinet, drewno palisandrowe z intarsjami, ok.1920 – 1925, fot.achille-antiquites.com

Sue et Mare, Zegar kominkowy ok.1925, posrebrzany brąz, onyks, fot. 1930fr.

Wystawa Paryska w 1925 r. miała przede wszystkim promować francuską sztukę użytkową. Do jej sukcesu przyczynili się tacy projektanci jak: Jean Dunand, Jacques – Emile Ruhlmann i Maurice Dufrene.

Grand Salon w Hotelu Kolekcjonera na Wystawie Paryskiej w 1925 r., projekt  wnętrza Jacques – Emil  Ruhlmann, obraz „Papugi” autorstwa Jeana Dupasa, fot. en.wikipedia.org.

Ebenista Jacues – Emile Ruhlmann był najwybitniejszym przedstawicielem francuskiego art deco. Odpowiadał za wyposażenie wnętrz wszystkich pawilonów francuskich. Jego eleganckie meble, inspirowane klasycyzmem,  wykonane były z egzotycznego, szlachetnego drewna, zdobione intarsją i inkrustowane m.in. skórą rekina, węża, kością słoniową, masą perłową.

Jacques – Emile Ruhlmann, Kredens z motywem rydwanu (1921), heban makasarski, kość słoniowa, fot. Wikipedia fr.

Jean Dunand – rzeźbiarz, złotnik i ebenista inspirował się sztuką Dalekiego Wschodu. Specjalizował się w drewnianych, dekoracyjnych wyrobach pokrytych laką (parawany, panneaux), do której często, dla uzyskania ciekawszego efektu, dodawał opiłki srebra i zmielone skorupki jajek.

Jean Dunand, Szafa na radio, (ok.1930), drewno z laką, metal, fot. christies.com

Jean Dunand, Wazon ceramiczny, laka, fot. christies.com

Paul Follot –  wszechstronny artysta, projektował głównie meble tapicerowane, nawiązujące do stylu Ludwika XVI, a także ceramikę, wyroby ze srebra, tkaniny i tapety.

Paul Follot, Fotele  berżery, ok.1930, fot. pinterest.com

W latach XX w. nastąpił rozkwit kowalstwa artystycznego. Artyści projektowali meble z kutego żelaza: konsole, stoły, obudowy grzejników, lampy.

Edgar Brandt zasłynął jako jeden z najbardziej nowatorskich metaloplastyków okresu międzywojennego. Jego metalowe wyroby, delikatne w rysunku, przedstawiające często rośliny i zwierzęta, układające się we wzory geometryczne, zdobiły wiele gmachów użyteczności publicznej.

Edgar Brandt, Parawan Oasis, kute żelazo i aplikacja ze złoconego metalu, fot. Artnet.com

Meble z kutego metalu wykonywał również  Armand Rateau.

Armand Rateau, Metalowy szezlong, fot. Pinterest

Pochodzący z Rosji Leon Bakst projektował kostiumy i dekoracje inspirowane sztuką Dalekiego i Bliskiego Wschodu do występujących w Paryżu Baletów Rosyjskich.

Leon Bakst, Projekty kostiumów , rysunek ołówkiem i akwarele, fot. metmuseum.org

Symbolem epoki stały się nowoczesne szkła o wyszukanej formie jubilera Rene Lalique a. Wprowadził on nowe techniki produkcji masowej, jak prasowanie w formie czy mechaniczne wydmuchiwanie. Ikonami stylu stały się szklane maskotki samochodowe i flakony na perfumy.

Rene Lalique, Flakony do perfum, fot. forbes.pl

Z kolei Gabriel Argy – Rousseau wykonywał przypominające klejnoty wazy i figurki w technice pate de verre, znanej  już w starożytności, ale spopularyzowanej dopiero w XIX w. Polegała ona na odciskaniu w formie i wypalaniu pasty ze sproszkowanego szkła, substancji klejącej i wody.

Gabriel Argy Rousseau,” Motyl „, figurka szklana, fot. sothebys.com

Rzeźba była popularną dziedziną sztuki w okresie międzywojennym, szczególnie wykonana w technice chryzelefantyny (połączenie brązu i kości słoniowej). Naturalistyczne, perfekcyjnie wykonane figurki w tej technice wykonywał Dimitri Chiparus, wybitny rzeźbiarz urodzony w Rumunii, ale tworzący we Francji.

Dimitri Chiparus, Rosyjscy tancerze, chryzelefantyna, marmur, fot. Pinterest

Na uwagę zasługuje także twórczość Marcela Bouraina, ukazującego  w technice brązu postacie mitologiczne i tancerki .

Marcel Bourain, Tańcząca kobieta z obręczą, brąz na marmurowej podstawie, fot. Catawiki

W stylu art deco powstawały także wyroby ze srebra i metali srebrzonych, o geometrycznych kształtach i gładkich powierzchniach. Metal łączono z drewnem, kością słoniową oraz z bakelitem.  Jean Puiforcat tworzył mistrzowskie serwisy o kubistycznej formie.

Jean Puiforcat, Dzbanki do kawy i herbaty, srebro, uchwyty z drewna różanego, fot. lotsearch.net

WŁOCHY

Najwybitniejszym włoskim twórcą i pionierem włoskiego wzornictwa był architekt Gio Ponti, twórca mebli, porcelanowych i fajansowych figurek, lamp.

Gio Ponti, Wazy fajansowe, fot. regardantiquaire.canalblog.com
Gio Ponti, Para platerowanych srebrem świeczników w stylu art-deco, fot. Artnet

AUSTRIA

Na powstanie stylu art – deco znaczący wpływ miały projekty Josefa Hoffmana, założyciela Warsztatów Wiedeńskich. Charakteryzowały się one prostotą i elegancją form, dostosowanych do funkcji przedmiotu.

Josef Hoffmann, Fotel kubiczny  (1910),  fot. en.wikipedia.org

Josef Hoffmann, Serwis do herbaty (1903), fot. mak.at

Dagobert Peche, związany również z Warsztatami Wiedeńskimi, projektował unikatowe i finezyjne przedmioty. Jego twórczość  miała duży wpływ na rozwój wzornictwa, szczególnie tkanin i tapet.

Dagobert Peche, Bomboniera ceramiczna, ok. 1918 r., Warsztaty Wiedeńskie, fot. cs.nga.gov.au

Na uwagę zasługuje ceramika wiedeńskiej wytwórni Goldscheider, głównie figurki przedstawiające tancerki i współczesne kobiety w modnych strojach projektu rzeźbiarza Josefa Lorenzla,  tworzącego również w brązie.

Josef Lorenzl, „Taniec – Mary Wigman”, fajans , wytwórnia  Goldscheider, fot. Silesia Art

 Dużą popularnością cieszyły się niedrogie rzeźby z metalu wiedeńskiej firmy Hagenauer.

Karl Hagenauer, Orkiestra jazzowa, nikiel, fot.pinterest.com

NIEMCY

Na niemieckie art – deco duży wpływ wywarła szkoła Bauhausu. Wnętrza projektowane przez Karla Bertscha, Emila Falmenkampa i Bruno Paula były przykładem typowego niemieckiego art deco. Widać w nich inspirację stylem biedermeier i modną, żywą kolorystyką.

Karl Bertsch, Adelbert Niemeyer, Bufet w stylu art deco, drewno wiśniowe, fot. antiquitaeten-erfurt.de

Bruno Paul, Czterodrzwiowy kabinet, heban makasarski, intarsje z klonu, fot. christies.com

 Na uwagę zasługuje wzornictwo wytwórni porcelany Rosenthal,  szczególnie figurki wykonane w stylu art deco, przedstawiające tancerki w egzotycznych strojach i tematy współczesne, projektowane przez Dorothe Charol.

Dorothea Charol, Siedzący Pierrot (1927), Fabryka Porcelany Rosenthal, fot. dorotheum.com

W Wuttenbergische Metalwarenfabrik (WMF) z Geislingen powstawały nowoczesne szkło, ceramika i wyroby z metalu z serii „Ikora”.

Wazon metalowy z serii Ikora z dekoracją geometryczną, WMF , fot. etsy.com

Na szkłach Tifannny ego wzorowane było iryzujące  szkło „Myra”  projektu Karla Wiedmanna.

ą

Szkła iryzujące , Myra Kristall, ok. 1920, WMF Geislingen, fot.MutualArt

Wybitnym rzeźbiarzem tego okresu, porównywalnym z Chiparusem, był Ferdinand Preiss, który w  technice chryzelefantyny przedstawiał współczesne postacie sportowców, tancerek i aktorek.

Ferdinand Preiss, Tancerka, chryzelefantyna,  fot. Pinterest

CZECHOSŁOWACJA

Na czeską architekturę i wzornictwo duży wpływ wywarł kubizm. W ciężkich, pozbawionych zdobień meblach projektu Pavla Janaka, Josefa Gocara i Otokara Novotnego widać inspirację formami trójkątnymi i pryzmatami.

Josef Gocar, Meble dla aktora Otto Boleska, fot. The Museum of Decoratif Arts

Pavel Janak, Komoda, fot. The Museum of Decoratif Arts

W okresie międzywojennym kanciaste, płaszczyznowe formy zmieniły się w okręgi i łuki, stąd nazwa „rondokubizm” dla czeskiego stylu art – deco.

Warto zwrócić uwagę na szkła z fabryki Ludwiga Mosera z Karlsbadu z rytowanym i pozłacanym fryzem figuralnym oraz szkło imitujące kamienie szlachetne np. zielony jadeit Artura Plevy z Jablonca.

Patera ze szkła fioletowego, ze złoconym fryzem, ok. 1920,  Moser/Karlsbad, fot. artinfo.pl

Artur Pleva, Wazon ze szkła jadeitowego, fot. Artnet

Dekoracyjne porcelanowe figurki w stylu art – deco projektowała dla wytwórni Royal Dux czeska rzeźbiarka Elly Strobach Konig.

Elly Strobach Konig, „Złota tancerka” ok. 1925, porcelana Royal Dux, fot. premierantiques.co.uk

ANGLIA

W Wielkiej Brytanii w okresie międzywojennym nadal silne były wpływy estetyki ruchu Arts & Crafts, a modernistyczne nurty spotykały się z oporem konserwatywnego społeczeństwa. Dopiero pod koniec lat 20 – tych pojawiły się pierwsze realizacje w stylu art – deco. Serge  Chermayeffe  projektował meble łączące prostotę z wygodą do wnętrz luksusowych hoteli i statków.

Serge Chermayeffe, Komoda, fot. Pinterest

Najlepszym przykładem brytyjskiego wzornictwa art – deco jest ceramika Clarice Cliff i Susie Cooper.  Projektowane przez nie naczynia były ręcznie dekorowane we wzory abstrakcyjne i figuralne, inspirowane sztuką współczesną.

Susie Cooper, Serwis do kawy, fot. thepotteries.org

Clarice Cliff, Wazon i dzbanek do kawy, fot. Wikipedia

STANY ZJEDNOCZONE

Stany Zjednoczone nie wzięły udziału w Wystawie Paryskiej w 1925 r., ale wielu europejskich artystów, jak Elieel Saarinen, Wolfgang Hoffmann i Joseph Urban, przyczyniło się do popularyzacji stylu art deco w USA. Łączyli oni w swoich projektach wpływy Warsztatów Wiedeńskich, Bauhausu i francuskiego art – deco. Symbolem nowego stylu na świecie stały się amerykańskie drapacze chmur – Chrysler Building Williama Van Allena i Empire State Building.

William Van Allen, Chrysler Building, fot. Wikipedia.org

Lobby w Chrysler Building, fot. Wikimedia

Wnętrze Chrysler Building, fot. Wikimedia Commons

Inspirację drapaczami chmur widać w wysokich, schodkowych meblach Paula T. Frankla.

Paul T. Frankl, Kredens w formie wieżowca, fot. Wikimedia Commons

Frank L. Wright był najwybitniejszym amerykańskim architektem XX w. Projektował również meble o geometrycznych kształtach i ograniczonej dekoracji inspirowane ruchem Art & Crafts i secesją.

F.L. Wright, Krzesło, ok. 1930,  fot. pinterest.com

Inny artysta Donald Deskey wykonywał sprzęty ze szkła barwionego i giętych prętów stalowych oraz przedmioty codziennego użytku. W 1932 r. zaprojektował wnętrze Radio City Music Hall w Nowym Jorku.

Donald Deskey, wnętrze Radio City,Nowy Jork, fot. historically modern

Donald Deskey, Pudełko, malowane drewno , ok.1928r., fot. Metmuseum.org

W latach 30 i 40 – tych XX w. w architekturze i sztuce użytkowej rozwinął się kierunek streamline, najbardziej nowoczesna odmiana art – deco, który był zainspirowany rozwijającym się przemysłem stoczniowym, lotniczym i kolejowym. Artyści tworzyli przedmioty codziennego użytku o aerodynamicznych, obłych kształtach i lśniących, gładkich powierzchniach z wykorzystaniem nowych materiałów: bakelitu, plastiku.

Główni przedstawiciele tego nurtu to projektanci przemysłowi: Raymond Loewy i Norman Bel Geddes.

Raymond Loewy, Temperówka do ołówków, 1934r., fot.pinterest.com

Norman Bel Geddes, Komplet do koktailu” Manhattan”, fot. arctic.edu

Wszechstronnym artystą był Walter Dorwin Teague – stworzył dekoracyjne szkła art – deco dla firmy Stauben Glassworks, lampy, radioodbiorniki, aparaty fotograficzne.

Walter Dorwin Teague, Radioodbiornik, fot. Art Deco Collection

Surrealizm

Powstanie surrealizmu jest ściśle związane z dadaizmem. Ruch ten zaczął kształtować się w 1919 roku, w tym samym w którym powstało czasopismo Littérature, założone przez człowieka który później był głównym przedstawicielem tegoż kierunkuAndré Bretona. Był on jednocześnie autorem napisanego w 1924 roku „Manifestu surrealistycznego”. Dzieło to powstało gdy Breton odczuł niedosyt w stosunku do dadaizmu, który według niego skończył się. Poza tym inspiracje surrealiści czerpali także z malarstwa Hieronima Boscha.

André Breton
André Breton

Sam termin „surrealizm” został wymyślony i użyty przez Guillaume’a Apollinaire’a w 1917 roku. Pierwsza grupa artystyczna tworząca w tym stylu powstała w 1922 roku (należeli do niej Paul Eluard i Benjamin Péret), zaś ich pierwsza wystawa odbyła się w 1925 roku.

Manifest surrealizmu
Manifest surrealizmu

Głównym założeniem surrealizmu jest „wyrażanie wizualne percepcji wewnętrznej”. Styl ten nazywany jest również „snem na jawie”. To, co znajduje się pod tymi dwoma hasłami łatwo zaobserwować i zrozumieć patrząc na malarstwo przedstawicieli gatunku. Już wielcy poprzednicy – czyli dadaiści sprzeciwiali się wszystkim dotychczasowym konwencjom i standardom, surrealizm nie tylko kontynuował bunt, ale i zradykalizował go, w sposób bezkompromisowy negując wszystko co tylko daje się odrzucić.

Salwador Dali - "Trwałość pamięci"
Salwador Dali – „Trwałość pamięci”

Od samego początku ruch był wspierany przez czasopisma: La Révolution Surréaliste, Le Surréalisme au Service de la Révolution, Minotaure (ten ostatni w latach 1933-1938). W 1929 roku Breton napisał także Drugi manifest surrealizmu. Artyści surrealistyczni mieli lewicowe poglądy, wielu z nich angażowało się w działalność polityczną po stronie komunistycznej. Byli przeciwnikami militaryzmu, przemocy (oraz uosobieniem tychże – faszyzmowi) oraz przeciwko nowoczesności, technologii i kryzysu z tym związanego. Wyzwoleniem z tej fatalnej dla ludzkości sytuacji miało być zwrócenie do podświadomości i czerpanie energii z ukrytych tam pokładów. Podstawowym hasłem głoszonym przez surrealistów była wolność – „Tylko słowo wolność potrafi mnie jeszcze porwać. Sądzę, że to słowo mogłoby bez końca podniecać stary fanatyzm ludzki” jak napisał w manifeście Breton.

Salvador Dali - "Płonąca żyrafa"
Salvador Dali – „Płonąca żyrafa”

Ruch surrealistyczny był współtworzony przez takich artystów jak Tristan Tzara, Salvador Dali, Antonin Artaud, Pierre Reverdy i wielu innych. Grupy surrealistów działały przede wszystkim we Francji, aczkolwiek swoich przedstawicieli znalazły także w Belgii, Wielkiej Brytanii i Czechosłowacji. W Polsce nie znalazł on swoich przedstawicieli w malarstwie, jedynie w poezji Adama Ważyka, Jana Brzękowskiego i Aleksandra Wata można odnaleźć elementy tegoż stylu.

Pierwsza strona czasopisma La Révolution Surréaliste
Pierwsza strona czasopisma La Révolution Surréaliste

Futuryzm

Narodziny futuryzmu miały miejsce we Włoszech, w kraju przepełnionym zabytkami minionych epok oraz szacunku do tradycji. Może fakt ten wydawać się nieco sprzeczny z ogólnymi spostrzeżeniami, ale nie gdzie indziej jak właśnie w Mediolanie w roku 1910 zawiązała się grupa, która dostrzegała w postępie technicznym nadzieję na uzdrowienie ludzkości. Na tle kontrastu tradycji z wynalazkami wyostrzył się rodzaj buntu futurystycznego. Mediolan był w tym czasie najbardziej uprzemysłowionym z miast włoskich. Wyznawcy nurtu działali ściśle według z góry przyjętych założeń i zasad, zawartych w manifeście Filippo Tommasa Marinettiego pod koniec roku 1908, a opublikowanych 20 lutego 1909 roku w paryskim dzienniku Le Figaro.

Le-Figaro-20 February-1909-header

Filippo Tommaso Marinetti
Filippo Tommaso Marinetti

W manifeście możemy znaleźć słowa: To z Włoch rzucamy w świat ten nasz manifest gwałtowności niszczycielskiej i podpalającej, którym ustanawiamy dziś Futuryzm, ponieważ chcemy uwolnić ten kraj od śmierdzącej gangreny profesorów, archeologów, zawodowych przewodników i antykwariuszy. Ponadto zawarty jest w nim kult maszyny i szybkości. Jednakże to nie jedyny manifest ruchu, który się pojawił i wytyczał ścieżki rozwoju artysty. W roku 1910 opublikowano Manifest malarstwa futurystycznego, autorstwa Umberto Boccioniego. Tekst ten został ponadto sygnowany przez Carla Carrę i Luigiego Russolo. Początkowo malarze musieli sprostać problemowi, wynikającemu z próby wcielenia teorii do sztuki. Boccioni posiadał ambicję stworzenia od podstaw nowego stylu oddającego ducha współczesnej epoki.

 Umberto Boccioni, "Dinamismo di un footballer" (1913), Museum of Modern Art
Umberto Boccioni, „Dinamismo di un footballer” (1913), Museum of Modern Art
Carlo Carra, Women on the Balcony, 1912
Carlo Carra, Women on the Balcony, 1912
Luigi Russolo, The Revolt, 1911
Luigi Russolo, The Revolt, 1911

W roku 1911 w Mediolanie odbyła się pierwsza wystawa malarzy futurystycznych, w której uczestniczyli wyżej wymienieni przedstawiciele. Zamiarem artystów było wywołanie oburzenia wśród opinii publicznej, jednakże ona przyjęła ją z umiarkowanym zainteresowaniem. Ponadto

w prasie nie zabrakło pozytywnych ocen wystawy. Jeden z artykułów szczególnie zbulwersował futurystów. Otóż Ardengo Soffici we florenckim „Le Voce” podsumował wystawę jako błazenadę oraz oskarżył o zastosowanie prymitywnych środków formalnych. Wznieciło to ogromne oburzenie wśród artystów i zapoczątkowało spór. Cała historia konfliktu zakończyła się dość zaskakująco, kiedy to Soffici dołączył do ruchu futurystów.

 

Natalia Gonczarowa, Cyclist
Natalia Gonczarowa, Cyclist

W przedrewolucyjnej Rosji futuryzm przyjął się na gruncie artystycznym bardzo dobrze, ale malarze nigdy nie stworzyli jednolitej grupy. Po zwycięstwie rewolucji część artystów przyjęła postawę wrogą a część neutralną.

Futuryzm włoski w latach 1909-1914 objął wszystkie dziedziny twórczości: muzykę, poezję, teatr i sztuki plastyczne. Światopogląd został przeszczepiony na kręgi działań artystycznych w innych krajach. Do podstawowych zasad należało wypowiedzenie sprzeciwu wobec wszelkim przejawom paseizmu. Jednym z głównych ich celów było zerwanie wszystkich więzów z tradycją

i przeszłością. Bunt obejmował również sprzeciw wobec Watykanu i systemu monarchicznego, jak

i instytucjom, które regulują życie publiczne. Wszelkie postępy techniczne stanowiły podwaliny swego rodzaju religii. Postulowano od definitywnego odejścia od naśladownictwa natury

i dotychczasowej sztuki. Kult przemocy i siły, a w konsekwencji wojny sprawiał, że członkowie ruchu chętnie wstępowali do armii, w czasie przystąpienia Włoch do wojny światowej.

Z perspektywy czasu wydaję się, że wysiłek twórców ruchu futurystycznego stał się syzyfową pracą. Jednak ich prace są przepełnione pasją, gdzie banalna rzeczywistość staję się jednością przesiąkniętą wszechobecnym rytmem.

Kubizm

Krytyk Louis Vauxcelles pojawił się na naszym blogu w odniesieniu do fowizmu, gdy podczas jednej z wystaw krzyknął: Donatello parmi les Fauves! Podobnie widząc pejzaże Georges’a Braque’a miał opisać je przy użyciu wyrazu: cubus czyli sześcian.

Pablo Picasso, prekursor kubizmu i jeden z najbardziej znanych artystów w dziejach świata
Pablo Picasso, prekursor kubizmu i jeden z najbardziej znanych artystów w dziejach świata

Właściwy kubizm powstał około 1909 roku we Francji, aczkolwiek wątki kubistyczne były widoczne już wcześniej – mniej więcej od 1906 roku. Gdy malarze odrzucili perspektywę i przestrzeń, a wszystkie bryły uwypuklono i zgeometryzowano. Ta ostatnia cecha – geometryzacja postępowała i jest najistotniejszą dla tego nurtu. Najwybitniejszymi przedstawicielami tegoż gatunku byli Pablo Picasso i Georges Braque.

Georges Braque - drugi po Picasso, najbardziej znany z kubistów
Georges Braque – drugi po Picasso, najbardziej znany z kubistów

Kubizm rozwijał się w trzech etapach. Pierwszy z nich rozpoczął się w 1906 roku i zakończył mniej więcej trzy lata później. Określa się go mianem prekubizmu, artyści tworzący w jego ramach odrzucili wtedy perspektywę i przestrzeń atmosferyczną. Rozpoczęli geometryzację brył, a co za tym idzie – wydobyciu struktury podziału bryły przy jednoczesnym tłumieniu koloru. Drugi etap, zwany analitycznym, rozpoczął się około 1909 roku i trwał kolejne trzy lata. Forma bryły została zmieniona, co doprowadziło do dekompozycji tak, aby poszczególne formy na siebie nachodziły i tworzyły wrażenie widzianych z wielu stron. Obraz tworzy wrażenie rozbitego na poszególne drobne części.

Braque - Portugalczyk
Braque – Portugalczyk

Trzeci etap nastąpił po 1912 roku i trwał około roku. Nazwano go syntetycznym, był on niejako uporządkowaniem i powrotem do pierwszego etapu. W etapie trzecim podkreślono konstrukcję całego obrazu a nie pojedynczego przedmiotu, którego dotyczył obraz. Nazwa jest ściśle związana z techniką, mianowicie z techniką kolażu. Polegała ona na użyciu różnych materiałów (przykładowo słomy, fragmentów gazet) i przyklejanie ich do obrazu. Pierwszym dziełem stworzonym w ten sposób była Martwa natura z plecionym krzesłem Pabla Picassa z 1911 roku. W obraz ten autor wkleił fragment oparcia plecionego krzesła. W tej fazie używano także mocnej, wyrazistej barwy.

Picasso - Martwa natura z plecionym krzesłem
Picasso – Martwa natura z plecionym krzesłem

Przedstawiciele kubizmu ukazywali rzeczywistość w taki sposób, by oglądający mógł dokładnie zanalizować obiekt. Ich dzieła dzięki deformacjom szokowały, ale i zmuszały do refleksji dając natchnienie kolejnym grupom artystycznym – konstruktywistom, futurystom czy ekspresjonistom.

Picasso - Guernica
Picasso – Guernica

Dadaizm

Dadaizm był awangardowym ruchem literacko-artystycznym, który dążył do maksymalnego zerwania z jakąkolwiek tradycją. Rozwijał się na pograniczu trzech państw – Francji, Niemiec i Szwajcarii, ale jego wpływy silne były również w USA. Nazwa została wybrana również w oparciu o zerwanie z tradycją – na chybił trafił przez Tristana Tzarę ze słownika, a oznacza po francusku, w dziecięcym języku („dada”) drewnianą zabawkę.

Tristan Tzara, własc. Samuel Rosenstock
Tristan Tzara, własc. Samuel Rosenstock

Ruch działał w latach 1915-1922, początkowo w Zurychu, gdzie prowadzili go emigranci wojenni skupieni wokół czasopisma Cabaret de Voltaire. Dadaiści podobnie jak wcześniej fowiści byli zniechęceni europejską kulturą i Europą w ogóle. Bardzo duży wpływ miał na nich wybuch i przebieg I Wojny Światowej. Największy dotychczas konflikt w dziejach odcisnął olbrzymie piętno na artystach. Cywilizacja europejska i ład społeczny został zachwiany przez działania wojny, która w odczuciu wielu była bezsensowna.

Czasopismo Cabaret Voltaire
Czasopismo Cabaret Voltaire

Twórczość dadaistów była różnoraka – tworzyli oni pewnego rodzaju performance jak na przykład gasząc światła podczas kongresu, w którym brał udział Charlie Chaplin. Zadaniem ich twórczości było szokowanie. Stąd też namalowali serię obrazów – reprodukcji z wulgarnymi zniekształceniami, Marcel Duchamp zaś na jednej z wystaw pokazał jedno z najsłynniejszych swoich dzieł – pisuar.

Marcel Duchamp - Fontanna
Marcel Duchamp – Fontanna

Dzieła dadaistów miały szokować i trzeba przyznać, że cel został osiągnięty. W dzisiejszych czasach twórczość ich wydaje się delikatnie rzecz ujmując dziwna, lecz 80 lat wstecz była to rewolucja i zachowanie skrajnie szokujące. W Niemczech i Francji ruch znalazł wielu zwolenników i był następnie kontynuowany przez surrealistów. Do najwybitniejszych przedstawicieli nurtu należą Max Ernst, Francis Picabia, Marcel Duchamp.

Duchamp - Mona Lisa
Duchamp – Mona Lisa

Fowizm

Fowizm był kierunkiem, który wraz z ekspresjonizmem doprowadził do rewolucji w malarstwie francuskim. Rozwijał się na początku XX wieku, pierwsze prace fowistyczne przedstawiono w 1905 roku w Salonie Jesiennym (podczas trzeciej jego edycji). Rok później jeden z krytyków (dokładnie Louis Vauxcelles) oglądając wystawę rzeźb klasycyzujących wśród których powieszono również obrazy fowistów krzyknął: „Donatello parmi les Fauves!” czyli w wolnym tłumaczeniu „Donatello wśród drapieżników”. Stąd też wzięła się nazwa dla całego ruchu artystycznego.

Louis Vauxcelles
Louis Vauxcelles

Maksymalne uproszczenie środków wyrazu, kontrastowe, dwuwymiarowe płaszczyzny tworzone poprzez zastosowanie barwnych plam to główne założenia techniczne fowistów. Głównym zadaniem wszystkich tych środków wyrazu było ukazanie emocji. Fowiści malowali w sposób nie odpowiadający rzeczywistym barwom i kształtom przedmiotów – uwypuklali charakterystyczne cechy malowanych przedmiotów. Porzucali prawa narzucane przez perspektywę.

Henri Matisse - La Danse
Henri Matisse – La Danse

Najwybitniejsi fowiści tworzyli ściśle z nurtem w pierwszych latach trwania ruchu, należeli do nich Henri Matisse, André Derain i Maurice Vlaminck. Fowiści podobnie jak inni współcześni im artyści szukali inspiracji w kulturach odmiennych od ich rodzimej. Duże piętno odcisnął na nich kolonializm, ale i przesycenie kulturą europejską. Kultura afrykańska, dziecięca była tym, czego poszukiwali ówcześni artyści – czysty prymitywizm. Żyjący w kulturze pozbawionej europejskiej cywilizacji zbliżało do pierwotności, szczerości i natury. Po 1907 roku fowizm przestał istnieć.

André Derain - Most Westminsterski
André Derain – Most Westminsterski

Ekspresjonizm

Kierunek artystyczny, który rozpoczął się w Niemczech w pierwszych latach XX wieku, został nazwany od łacińskiego wyrazu expressio oznaczającego wyrażenie, wyraz. Termin ten został wymyślony w 1901 roku przez francuskiego malarza J. A. Hervè, który nazwał tak cykl swoich obrazów, które wystawił w Salonie Niezależnych. W latach 1905-1906 niemieckie czasopismo Die Erde próbowało ustalić reguły tego nowego kierunku, w tym samym czasie powstało ugrupowanie Die Brücke (Most)– do którego należeli Kirchner, Heckel, Schmidt-Rottluff a w 1911 Der Blaue Reiter (Niebieski Jeździec) z Kandiskym, Markiem, Macke, Klee. Członkowie tej drugiej byli związani z Monachium, zaś ich twórczość zmierzała do ekspresjonizmu abstrakcyjnego.

Malarze z grupy Die Brücke pędzla Kirchnera
Malarze z grupy Die Brücke pędzla Kirchnera

Ekspresjonizm był niejako buntem i sprzeciwem wobec zbyt naturalistycznej postawy impresjonizmu, artyści występowali przeciw kopiowaniu rzeczywistości. Styl ten był mocno indywidualny, wyrażał uczucia artysty ponad wszelką miarę. Istotna była spontaniczność, instynktowność, emocjonalność. Ekspresjoniści poszukiwali natchnienia w twórczości dzieci, ludowej oraz prymitywnych plemion Afryki i Azji. Stosowano deformację kształtu, linearyzm. Zestawiano ze sobą skrajne kolory, co potęgowało siłę wyrazu. Często używano drzeworytu.

Wassily Kandinsky - Kompozycja IV
Wassily Kandinsky – Kompozycja IV

Ekspresjonizm odrzucał mieszczańską obyczajowość i mentalność, uważając ją za senną i pozbawioną emocji, związaną z przeszłością i tradycją a jak mówił Franz Marc: „Nowe pokolenie nie chce (i nie może) żyć równie beztrosko, co poprzednicy, nie wiąże się z tym jednak pogarda dla przeszłości. Świat zmienił się całkowicie i artyści, aby pozostać aktualni wobec rzeczywistości, muszą „przeciąć pępowinę łączącą ich z przeszłością”. „Świat rodzi nowe czasy. Nie wiemy tylko, czy nadszedł już czas odrzucenia starego świata. (…) Oto niepokojące pytanie naszych czasów”.

Franz Marc - Blaues Pferd (Niebieski koń)
Franz Marc – Blaues Pferd (Niebieski koń)

Ekspresjoniści czuli się zagubieni i pogrążeni w kryzysie. Bardzo gwałtowne zmiany industrialne (zwłaszcza w nie tak dawno zjednoczonej ojczyźnie członków Die Brücke i Der Blaue Reiter) doprowadziły do nagłych zmian w porządku moralnym, zmieniły się zupełnie relacje międzyludzkie pomiędzy członkami rodziny. Pogłębiły się konflikty ojców i synów. Buntowano się przeciwko wszystkim aspektom państwa – armii, urzędom, profesorom. Artyści ekspresyjni solidaryzowali się z młodzieżą, biedotą, prostytutkami. Liczyli na to, że po pierwszej wojnie światowej dojdzie do odnowienia człowieczeństwa (często powtarzali hasło „nowego człowieka”), wzrostu świadomości konieczności pacyfizmu. Przekonania te doprowadziły wielu z artystów do związania się lub sympatyzowania z nowopowstałymi ruchami komunistycznymi. Ekspresjoniści nienawidzili maszyn, które według nich doprowadziły do dehumanizacji społeczeństwa.

August Macke - Lady in Green Jacket
August Macke – Lady in Green Jacket

Wśród polskich przedstawicieli ekspresjonizmu warto wymienić artystów związanych z czasopismem „Zdrój” oraz grupą artystyczną „BUNT” – Jerzego Hulewicza, Małgorzatę i Stanisława Kubickich, Jana Panieńskiego oraz Augusta Zamoyskiego.

Jerzy Hulewicz - Tancerka i grające fauny
Jerzy Hulewicz – Tancerka i grające fauny

Neo- i postimpresjonizm

Postimpresjonizm to termin bardzo szeroki – obejmuje bowiem całą gamę artystów tworzących na przełomie XIX i XX wieku, część z nich wywodziła się bezpośrednio z impresjonizmu, ale część wręcz go odrzucała. Łączy się z działalnością takich grup artysytycznych jak szkoła z Pont Aven, nabiści czy neoimpresjoniści.

Paul Cézanne - Autoportret
Paul Cézanne – Autoportret

Początek postimpresjonizmu określa się na rok 1886 – czyli datę ostatniej wystawy impresjonistów, za koniec zaś uznaje się pierwszą wystawę fowistów w 1905 roku. Postimpresjoniści kontynuowali kolorystyczne poszukiwania, a zarazem odrzucili wiele zasad pierwotnego impresjonizmu. Starali się uwolnić obraz od naśladownictwa natury, kładli nacisk na autonomiczność dzieła malarskiego. Dla wielu artystów postimpresjonizm był punktem wyjściowym w dążeniu do własnego stylu. Wybitni przedstawiciele tego nurtu to Vincent van Gogh, Paul Gauguin, Paul Cézanne i Henri Toulouse-Lautrec.

Vincent van Gogh - Droga z cyprysem i gwiazdą
Vincent van Gogh – Droga z cyprysem i gwiazdą

Postimpresjoniści bardzo agresywnie starali się wykrystalizować jakiś styl, podstawową przesłanką ich działalności była wolność dzieła malarskiego i mocna ekspresja – ukazanie stanu emocjonalnego. Znacznie mniej ważne było dla nich eksperymentowanie ze światłem, skupiali swoją uwagę przede wszystkim na kolorystyce. Twórczość postimpresjonistów wysuwa na pierwszy plan nie migawki z życia, czy też ulotne chwile, a temperament twórcy dzieła.

Henri de Toulouse-Lautrec - Portret Suzanne Valadon
Henri de Toulouse-Lautrec – Portret Suzanne Valadon

Około 1880 George Seurat uznał, że impresjonizm idzie w złym kierunku. Postanowił zreformować liryczną improwizację, którą posługiwali się impresjoniści i zamienić w coś zupełnie przeciwnego – w komponowanie obrazu przy wykorzystaniu naukowych zdobyczy – przede wszystkim fizyki (optyki), fizjologii i psychologii. Nazwę dla tej „impresjonistycznej rewolucji” wymyślił znany ze swych anarchistycznych poglądów, paryski krytyk sztuki – Félix Fénéon.

Paul Signac - Portret Félixa Fénéona
Paul Signac – Portret Félixa Fénéona

Do zwolenników tegoż nurtu należeli tacy artyści jak Paul Signac, Camille i Lucien Pissarro, Henri Edmond Cross. Pierwsza wystawa postimpresjonistów została zorganizowana w Salonie Niezależnych w 1884 roku.

Lucien Pissarro (syn Camille) - Portret Estery
Lucien Pissarro (syn Camille) – Portret Estery

Neoimpresjoniści używali metod puentylizmu i dywizjonizmu. Pierwsza odnosiła się do techniki wymyślonej przez samego Seurata, jej nazwę zaś ponownie wymyślił Fénéon. Polegała ona na kładzeniu drobnych plamek bądź kresek niezmieszanych barw bardzo blisko siebie tak, aby patrząc z daleka stworzyły one obraz. Była to niejako rozwinięta forma dywizjonizmu – czyli kładzenia plam kolorów, ograniczenia palety barw widma słonecznego, które z daleka tworzą pewien obraz – mieszając się w siatkówce i tworzą obraz pełen wibracji i świetlistości, niemożliwy do osiągnięcia podczas zmieszania kolorów. Tę technikę wymyślił Claude Monet podczas twórczych poszukiwań. Dywizjonizm nie byłby możliwy do zastosowania, gdyby nie odkrycia fizyków na polu optyki – przede wszystkim jeżeli chodzi o rozszczepienie światła.

Dywizjonizm w wykonaniu Paula Signaca
Dywizjonizm w wykonaniu Paula Signaca

fragment dywiz

Nabiści

Nabiści byli grupą malarzy działającą krótko – około 11 lat, lecz dającą inspirację wielu artystom tworzącym w latach późniejszych (między innymi kubistom). Grupa została założona w 1888 roku w Paryżu przez Paula Sérusiera i Maurice’a Denisa. Nazwę dla ugrupowania wymyślił Henri Cazalis – francuski lekarz i poeta, pochodzi ona z języka hebrajskiego (nābhî) i oznacza proroka. Niektórzy złośliwi krytycy mawiali, że większość nabistów była „pochodzenia żydowskiego, nosili brody i byli śmiertelnie poważni”. Istotnie, artyści współtworzący tenże ruch byli często pochodzenia żydowskiego i tak jak starożytni prorocy odmłodzili Izrael tak samo oni odmładzali i ożywiali ówczesną sztukę.

Maurice Denis - Kobiety w parku
Maurice Denis – Kobiety w parku
Henri Cazalis
Henri Cazalis

Nabiści nie uznawali akademickiego podejścia do malowania, odrzucali sztywne formy narzucane przez uczelnie artystyczne. Preferowali oparcie o tradycję, nie o współczesnych im mistrzów malarstwa. Ich program artystyczny przewidywał że w sztuce rzeczywistość ulega niejako podwójnej deformacji: subiektywnej (która odnosiła się do osobistych uczuć malarza) oraz obiektywnej (odnoszącej się do poszukiwań artystycznych). Opublikowany w 1890 roku artykuł „Definicja neotradycjonizmu” autorstwa Murice’a Denisa (Art et Critique) uważa się za manifest artystyczny tegoż ugrupowania. Inspiracji do poszukiwań twórczych szukali w muzyce, literaturze, filozofii, interesowali się różnymi religiami. Nabiści współpracowali z La Revue blanche, czasopismem, które zostało założone przez synów Adama Natansona – francuskiego bankiera, polskiego pochodzenia. La Revue blanche była pierwszą grupą literacką, która zaprosiła do współpracy plastyków – Adam Natanson był bowiem bogatym kolekcjonerem malarstwa.

Serusier - Talizman, najbardziej znane dzieło nabistów
Serusier – Talizman, najbardziej znane dzieło nabistów

Nabiści wystawiali swoje obrazy w Związku Artystów Niezależnych, w galerii Le barc de Boutteville. Ostatnia ich wystawa odbyła się w marcu 1899. Jeżeli chodzi o sam styl malarskiich twórczość charakteryzuje przygaszony koloryt, ale wyraźny kontur, malowali uproszczone dzieła, jednocześnie odrzucając zasady akademickiego malarstwa. Nie uznawali również odtwarzających dokładną rzeczywistość pejzaży.

Pierre Bonnard - Siesta
Pierre Bonnard – Siesta

Jedyną szkołą malarską, którą kończyli i szanowali nabiści była prywatna, założona w 1860 w Paryżu przez Rodolphe’a Juliana – Académie Julian. W przeciwieństwie do École des Beaux-Arts, studiować tam mogły kobiety, a także można było pracować z nagimi modelami. Szkoła, przez cały czas swojego istnienia (w 1968 doszło do jej fuzji z École Supérieure d’Arts Graphiques), była popularna zarówno wśród Francuzów oraz obcokrajowców – głównie Amerykanów.

Kobiety studiujące w Académie Julian
Studentki Académie Julian