Blog

Silesia Art

Zamek Prezydenta RP w Wiśle

ImageZamek Prezydenta RP w Wiśle, A. Szyszko – Bohusz, fot. Wikipedia

Zamek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w Wiśle powstał na miejscu spalonego pałacyku myśliwskiego Habsburgów. Wzniesiony w latach 1929 – 1930 był darem województwa śląskiego dla głowy państwa – Ignacego Mościckiego. Został zaprojektowany przez jednego z najsłynniejszych polskich architektów, rektora krakowskiej ASP – Adolfa Szyszko-Bohusza, który połączył modernistyczna formę budynku z nawiązaniem do tradycyjnej architektury obronnej. W miejscu dawnego pałacu powstał Zamek Dolny, a powyżej – Zamek Górny.

ImageSalon Pronaszki, fot. gramho.com

Nowatorskie w skali kraju było wyposażenie i wystrój wnętrz, zaprojektowane przez wybitnych plastyków: Andrzeja Pronaszkę (awangardowego malarza i scenografa) i Włodzimierza Padlewskiego (architekta, projektanta mebli), pod kierunkiem Szyszko – Bohusza. W przestronnych wnętrzach zastosowano duże płaszczyzny okien i przeszkleń, a na ścianach umieszczono formistyczne polichromie Pronaszki. Modernistyczny charakter otrzymały również żyrandole projektu Stanisława Bartłomiejczyka.

Największą uwagę zwracały jednak nowatorskie meble, które były autorską wersją awangardowych konstrukcji z giętych i chromowanych rur stalowych, z obiciami ze skóry antylopy i pluszu, z przeszklonymi półkami i blatami. Artyści inspirowali się modernistycznymi projektami Marcela Breuera z niemieckiego Bauhausu, szczególnie jego fotelem Wassily, znanym jako B3, czy też fotelem B35 lub krzesłem B33.

Części metalowe mebli wykonała firma Konrad, Jarnuszkiewicz i S – ka, a stolarkę i tapicerkę zrobiły warszawskie zakłady stolarskie Z. Szczerbińskiego.

ImageGabinet Prezydenta, fot. collageblog.pl
 
ImageZamek Prezydenta RP w Wiśle, A. Szyszko – Bohusz, fot. Wikipedia
 
ImageWidok jadalni, fot. audiovis.nac.gov.pl
ImageWidok ogólny jednego z pokoi, fot. audiovis.nac.gov.pl
ImagePalarnia, fot. audiovis,nac.gov.pl
 
ImageFragment sypialni, fot. audiovis.nac.gov.pl

W wykazie kosztorysowym z 1931 roku było 135 egzemplarzy mebli, po II wojnie światowej zespół uległ rozproszeniu.

Wnętrza Zameczku w Wiśle już w momencie powstania zostały uznane za najważniejszą realizację dwudziestolecia międzywojennego. Meble zaprojektowane w duchu funkcjonalistycznego modernizmu manifestowały nowoczesność młodego polskiego państwa.

W Salonie Dzieł Sztuki Silesii Art możemy zobaczyć modernistyczny komplet mebli do gabinetu, pochodzący z okresu międzywojennego. Ich konstrukcja opiera się na chromowanych rurach stalowych i jest zbliżona stylistycznie do mebli w Zamku Prezydenta RP w Wiśle. W skład zestawu wchodzą: mebel wielofunkcyjny, biurko, niski stolik, łóżko z szufladą, dwa taborety, w całości przeszklony mały barek oraz oryginalna chromowana lampa podłogowa.

ImageMeble do gabinetu, fot. Silesia Art

Bauhaus

ImageOskar Schlemmer, Logo Bauhausu z 1922 r. fot. Wikipedia

W tym roku obchodzimy setną rocznicę powstania Bauhausu, pierwszej na świecie szkoły nowoczesnego projektowania. Uczelnia założona przez architekta Waltera Gropiusa w 1919 r. w Weimarze, powstała z połączenia Akademii Sztuk Pięknych i Szkoły Rzemiosł Artystycznych. Nazwa nawiązywała do średniowiecznej strzechy budowlanej Bauhutte, skupiającej pracowników różnych dziedzin rzemiosła budowlanego. Szkoła działała w trzech miejscach: w Weimarze (1919-925), Dessau (1925-1932) i w Berlinie (1932-1933).

Na uczelni wykładało wielu znakomitych artystów: Ludwig Mies van der Roche, Hannes Meyer, Paul Klee, Wassily Kandinsky, Oskar Schlemmer, Johannes Itten, Josef Albers i Laszlo Moholy – Nagy. Po jej zamknięciu przez nazistów większość profesorów i uczniów wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych.

Walter Gropius napisał manifest Bauhausu, w którym zawarł najważniejsze tezy. Pragnął zniesienia podziału między rzemieślnikiem i artystą, połączenia sztuki z techniką i stworzenia nowoczesnej, funkcjonalnej architektury. Główna zasada Bauhausu brzmiała „forma podąża za funkcją”. Architektura i przedmioty miały być projektowane na bazie prostych form geometrycznych, bez zbędnej ornamentyki i symboli narodowych. Forma była podporządkowana użyteczności wynikającej z potrzeb ludzi. Był to styl funkcjonalnego minimalizmu. Projektanci mieli tworzyć obiekty tanie, dostępne, racjonalne i praktyczne.

ImageWalter Gropius, Budynek Bauhausu w Dessau, 1926 r. fot. wikipedia.pl

Wzniesiona w 1926 r. według projektu Gropiusa siedziba szkoły w Dessau była ucieleśnieniem tych idei. Awangardowy, modernistyczny budynek składał się z pięciu skrzydeł, o zróżnicowanej bryle i elewacji. Posiadał nowoczesne rozwiązania funkcjonalne i nowości technologiczne: żelbetowa konstrukcję, trzykondygnacyjną stalową ścianę kurtynową, poziome pasy okien, płaskie dachy i pozbawione dekoracji elewacje.

Meble i przedmioty zaprojektowane w Bauhausie do dziś stanowią ikony designu. Do ich wykonania wykorzystywano najnowsze materiały i innowacyjne technologie, głównie technikę gięcia metalu. Najwybitniejszymi projektantami byli:

  • Marcel Breuer
  • Ludwig Mies van der Rohe
  • Marc Stam
ImageMarcel Breuer, Fotele Wassily, 1925 r. fot. ArtinfoFotel Wassily (model B3), nazwany tak na cześć malarza Wassil ego Kandinsky ego, zaprojektowany został przez pochodzącego z Węgier M. Breuera w 1925 r. Był pierwszym „metalowym meblem” Bauhausu, z wyeksponowaną konstrukcją z metalowych rurek i siedziskiem z naprężonych pasów materiału. Było to przełomowe rozwiązanie, które zdeterminowało estetykę kolejnych projektów Bauhausu.

Stalowe konstrukcje M. Breuer wykorzystywał w kolejnych projektach takich jak ascetyczne stoliki Laccio czy krzesło Cesca,

ImageMarcel Breuer, Stoliki Laccio, fot. Pinterest
ImageMarcel Breuer, Krzesło Cesca, fot. patyna.pl

Słynny, elegancki fotel Barcelona Mies a van der Roche skonstruowany jest z dwóch skrzyżowanych stalowych prętów oraz skórzanego siedziska.

ImageMies van der Roche, Fotel Barcelona, fot. Pinterest

Inspiracją dla projektu „Kołyski” Petera Kelera była książka W. Kandinsky ego na temat teorii kolorów. Składa się z prostych kształtów – trójkątów i prostokątów oraz podstawowych kolorów.

 
ImagePeter Keler, Kołyska, 1922 r., fot. Bauhaus4you

Ikonami designu stały się lampa Wilhelma Wagenfelda i czajniczek Marianne Brandt.

 
ImageWilhelm Wagenfeld, Lampa stołowa, fot. Moma
 
ImageWilhelm Wagenfeld, Lampa stołowa, fot. Moma

Postępowe idee szkoły Bauhausu uzyskały międzynarodową sławę i przyczyniły się do powstania nowoczesnego designu.

ART DECO cz.3 – Polska

ImageJulia Keilowa, Cukiernica „Królewskie jabłko”, 1933, fabryka wyrobów platerowanych Fraget w Warszawie, fot. culture.pl

Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku wywołało w społeczeństwie polskim głębokie poczucie wspólnoty narodowej. Artyści zostali zaangażowani w poszukiwanie stylu narodowego, inspirowanego miejscowym folklorem, szczególnie Podhala i Huculszczyzny oraz osiągnięciami awangardy artystycznej: kubizmu i formizmu. Art deco stało się stylem państwowym.

W odrodzonym kraju budowano wiele gmachów państwowych i budynków użyteczności publicznej, których wnętrza projektowano w nowym stylu, głównie w Warszawie ( Muzeum Narodowe, Bank Gospodarstwa Krajowego, Ministerstwo Komunikacji, Ministerstwo Edukacji, wieżowiec towarzystwa ubezpieczeniowego Prudential), ale również w Katowicach, Łodzi, Lwowie i Gdyni.

W Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, art deco wywodziło się z działalności stowarzyszeń z początku XX w. Założone w 1901 r. Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana przygotowało grunt twórcom i ugrupowaniom kształtującym główne trendy wzornictwa II Rzeczypospolitej. Kierunek wyznaczony przez Polską Sztukę Stosowaną przejęło w latach 1913 – 1926 stowarzyszenie Warsztaty Krakowskie.

Prekursorem polskiego art deco był artysta związany z Warsztatami Krakowskimi – Karol Tichy. Ten wszechstronny twórca – malarz, projektant mebli i ceramiki, w 1908 r. wygrał konkurs na projekt mebli do pokoju sypialnego ogłoszony przez Miejskie Muzeum Techniczno – Przemysłowe w Krakowie. Jego sprzęty o geometrycznym kształcie odbiegały od stylistyki secesji – były lekkie, funkcjonalne i o uproszczonej dekoracji.

ImageKarol Tichy, Fotel na trzech nogach z zestawu mebli sypialnianych z 1909 r., fot. Pinterest
 
ImageKarol Tichy, Toaletka z 1909 r., fot. Cyfrowe MNW – Muzeum Narodowe
 

W słynnej Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r. wzięli udział artyści związani z Warsztatami Krakowskimi: Józef Czajkowski, Wojciech Jastrzębowski, Zofia i Tadeusz Stryjeńscy, Karol Tichy, Edward Trojanowski i Jan Szczepkowski. Ekspozycję polską umieszczono w trzech różnych galeriach: Pawilonie Polskim, Grand Palais i w Galerii Inwalidów. Zaprezentowano na niej m.in. umeblowane wnętrza, malarstwo, rzeźbę, kilimy, tapety, plakaty, ceramikę, zabawki drewniane. Przedstawione prace w oryginalny sposób czerpały z polskiej kultury ludowej, charakteryzowały się oszczędną dekoracją, uproszczoną bryłą, zastosowaniem motywów trójkątów, rombów i zygzaków oraz śmiałą kolorystyką.

Na Wystawie Paryskiej Polska odniosła ogromny sukces, zdobywając większość nagród, w tym 35 nagród Grand Prix – w sumie 184 wyróżnienia, uzyskując tym samym czołowe miejsce wśród 22 państw europejskich.

Kapliczka Bożego Narodzenia Jana Szczepkowskiego otrzymała Grand Prix, Zofia Stryjeńska zdobyła aż pięć odznaczeń, Zygmunt Kamiński został nagrodzony za projekt banknotów.

ImageJózef Czajkowski, Pawilon Polski na Światowej Wystawie w Paryżu , 1925 r., fot. Wikipedia .pl
 
ImageWnętrze Pawilonu Polskiego z obrazami Zofii Stryjeńskiej, fot. myvimu.com
 
Zrealizowana w kilku wersjach i nagrodzona w 1925 r. w Paryżu słynna rzeźba „Rytm” Henryka Kuny przedstawiała postać nagiej kobiety w pełnej wdzięku pozie, o kubizujących, zwartych kształtach podkreślonych rytmicznie opadającą draperią. Dzieło stało się symbolem rzeźby w stylu art deco, umiejętnie łączyło tradycje rzeźby klasycznej z nowoczesnością.
 
ImageAtrium Pawilonu z rzeźbą Henryka Kuny „Rytm”, nagrodzoną złotym medalem, fot. garvest.com

Rzeźbiarz Jan Szczepkowski był absolwentem Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem i krakowskiej ASP. Jego drewniana, płaskorzeźbiona „Kapliczka Bożego Narodzenia” otrzymała Grand Prix na Wystawie Paryskiej i stała się symbolem polskiej ekspozycji. Utrzymana w geometrycznych, ostro ciętych formach w nowatorski sposób nawiązywała do ludowej sztuki góralskiej.

ImageJan Szczepkowski, „Kapliczka Bożego Narodzenia”, obecnie w kościele p. w. św. Stanisława w Dourges we Francji, fot. tmm.net.pl

Artysta był również autorem płaskorzeźbionego fryzu na rotundzie sali obrad Sejmu RP i ryzalitów na gmachu Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie – najlepszych przykładów architektonicznej dekoracji art deco.

 
ImageJan Szczepkowski, „Wagi”, płaskorzeźba z supraporty, Bank Gospodarstwa Krajowego, fot. przewodnikwwarszawie.pl
 
 
Zofia Stryjeńska, nazywana „księżniczką polskiej sztuki”, na Wystawie Paryskiej otrzymała Grand Prix za panneaux przedstawiające „Pory roku”. Jej prace, utrzymane w żywej kolorystyce, łączyły odwołanie do rodzimego folkloru i mitologii słowiańskiej ze stylistyką art deco.
 
ImageZofia Stryjeńska, Pory roku. Lipiec – sierpień, Grand Prix w 1925 r.,tempera na płótnie, fot. cyfrowe.mnw.art.pl
 
ImageZofia Stryjeńska, Pory roku. Listopad – grudzień, Grand Prix w 1925 r., tempera na płótnie, fot. cyfrowe.mnw.art. pl
 
ImageWojciech Jastrzębowski, Meble do jadalni, Galeria Inwalidów, Wystawa Paryska, 1925 r., fot. iwp.com.pl
 

Po rozpadzie Warsztatów Krakowskich w 1926 r. powstała Spółdzielnia Artystów i Rzemieślników „Ład”, której założycielami byli: Józef Czajkowski, Wojciech Jastrzębowski, Kazimierz Młodzianowski, Karol Stryjeński i Karol Tichy. Celem nowego stowarzyszenia było tworzenie zarówno przedmiotów unikatowych, jak i przeznaczonych do masowej produkcji. Wyroby charakteryzował szacunek do materiału i dążenie do umiejętnego wykorzystania jego walorów estetycznych i funkcjonalnych. Projektowano tkaniny, meble, ceramikę, metaloplastykę. Artyści „Ładu” otrzymywali zlecenia na wystrój wielu ważnych instytucji państwowych – Ministerstwa Edukacji Narodowej (Wojciech Jastrzębowski), Sejmu, Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie.

ImageWojciech Jastrzębowski, Ministerstwo Edukacji Narodowej w Warszawie, fot. Wikipedia.pl
ImagePalarnia pasażerów klasy turystycznej na pokładzie M/S Piłsudski, fot. graptolite.netKilimem jako tkaniną artystyczną jako pierwsi zainteresowali się artyści związani z Warsztatami Krakowskimi. W 1921 r. zorganizowano warsztaty Kilim Polski w Henrykowie pod Warszawą, w którym realizowano projekty K. Stryjeńskiego – kilim „Jodełki” czy W. Jastrzębowskiego – „Piły”. Artyści „Ładu” kontynuowali tę tradycję, komponowali wzory oparte na układach geometrycznych, z przewagą wzorów poziomych i ukośnych, z powtarzającymi się rytmicznie motywami, pojawiały się również dekoracje roślinne i graficzne symbole.
 
 
ImageKilim z motywem liści, projektu Zofii Stryjeńskiej, realizacja: Polskie Towarzystwo Tkackie „Kilim”, Gliniany koło Lwowa, ok. 1937 – 1939, fot. msu.mnp.art.pl

Spółdzielnia „Ład” wywarła duży wpływ na rozwój polskiej sztuki użytkowej.

Ikoną malarstwa art deco były eleganckie obrazy słynnej artystki polskiego pochodzenia Tamary Łempickiej, na których przedstawiała postacie wyemancypowanych, nowoczesnych kobiet o kubizujących kształtach.

ImageTamara Łempicka, „Muzykantka”, 1929 r., olej na płótnie, fot. christies.com

W okresie międzywojennym na terenie Polski działało kilka firm budujących swój wizerunek w oparciu o nowoczesne wzornictwo art deco. Były to wytwórnie porcelany, szkła i platerów.

Z największą Fabryką Porcelany w Ćmielowie współpracowali czołowi projektanci: Tadeusz Szafran, Józef Szewczyk, Franciszek Kalfas i Halina Burtanówna.

ImageFigurka „Twardowski na kogucie”, proj. Franciszek Kalfas, 1942-1944, fabryka porcelany w Ćmielowie, fot. Muzeum Narodowe w Kielcach

W latach 1932-1934 w wytwórni rozpoczęto produkcję trzech fasonów serwisów do kawy, projektu Bogdana Wendorfa: „Płaskiego”, „Kuli” i „Kaprysu”, sztandarowych dzieł art deco. Naczynia posiadały geometryczne kształty, dekorowane były stylizowanymi wzorami kwiatowymi, tureckimi, japonizującymi i marmurkowymi, często w kontrastowych zestawieniach kolorystycznych.

ImageSerwis do kawy „Kula”, Bogdan Wedorf, Fabryka Porcelany i Wyrobów Ceramicznych w Ćmielowie, fot. cyfrowe.mnw.art.pl
ImageSerwis do kawy „Kaprys”, Bogdan Wendorf , Fabryka Porcelany i Wyrobów Ceramicznych w Ćmielowie, fot. DESA Unicum

Fabryka porcelany Giesche w Katowicach – Bogucicach także wytwarzała utrzymane w stylu art deco figurki tancerek i rusałek.

ImageIkebana z figurką „Rusałka”, 1929 – 1939, Fabryka Porcelany SA „Giesche” w Katowicach, fot. repozytorium.mhk.katowice.pl
 
Fabryka Artystycznych Fajansów i Terakoty w Pacykowie koło Stanisławowa zasłynęła z figurek przedstawiających egzotyczne i domowe zwierzęta, współczesnych kobiet w modnych strojach i eleganckich dżentelmenów, górali, Hucułów, Krakowiaków. O wytwórni pisaliśmy już szerzej na naszym blogu.
 
 
ImageFigura fajansowa „Para saneczkarzy”, lata 20 – te, Pacyków, fot. Deskgram

W odrodzonej Polsce nastąpił rozwój przemysłu szklarskiego. Nowoczesna technologia szkła prasowanego wypierała tradycyjne metody, ponieważ pozwalała na masową produkcję. Wiodącymi hutami szkła w tym okresie były : huta Niemen pod Nowogródkiem, Hortensja w Piotrkowie Trybunalskim i Zawiercie na Dolnym Śląsku.

W hucie Niemen powstawały wyroby dobrej jakości, często kopiowano wzory francuskie i czeskie. Głównym projektantem był Michał Titkow, który wyspecjalizował się we wzorach art deco.

ImageWazon, Huta Szkła J. Stolle „Niemen” (Brzozówka) fot. cyfrowe.mnw.art.pl
 
ImageWazon w stylu art deco, szkło prasowane, bezbarwne, huta Hortensja, lata 30. XX w. fot. urządzamy.pl
 
Szkło oświetleniowe produkowano głównie w hucie Zawiercie, która z czasem zaczęła produkować wysokiej jakości szkła stołowe m.in. dla transatlantyków M/S Batory i M/S Piłsudski.
 
 
ImagePatera w stylu art deco, szkło rozalinowe, prasowane i matowane, huta Zawiercie, lata 30. XX w., fot. urządzamy.pl

W nowym stylu art deco produkowały swoje wyroby wytwórnie platerów takie jak: Bracia Henneberg, Fraget i Norblin. Były to naczynia o kubistycznej, geometrycznej formie, gładko polerowanych powierzchniach i ograniczonej dekoracji. W latach 30. pod wpływem stylu streamline formy platerów przybrały miękką, opływową linię.

Julia Keilowa z domu Ringel to najbardziej znana projektantka naczyń metalowych i zastaw stołowych okresu międzywojennego. Uczyła się metaloplastyki w pracowni Karola Stryjeńskiego i rzeźby pod kierunkiem Tadeusza Breyera. Projektowała funkcjonalne, nowoczesne przedmioty o geometrycznych kształtach takich jak: kule, prostopadłościany, stożki, kontrastowo zestawiała wypukłości z wklęsłościami.

ImageJulia Keilowa, Komplet do koktailu, lata 30. XX w., fabryka wyrobów platerowanych Fraget w Warszawie, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Z firmy Antoniego Marciniaka pochodzą nowoczesne żyrandole i lampy na biurko w stylu art deco, wykonane z mosiądzu chromowanego lub niklowanego, o geometrycznych kształtach.

ImageŻyrandol na klatce schodowej Ministerstwa Edukacji Narodowej projektu Edmunda Bartłomiejczyka, firma Antoniego Marciniaka, fot. zbieraczstaroci.pl

ART DECO cz.2

ART  DECO  to dekoracyjny styl z okresu międzywojennego XX w., obejmujący swym zasięgiem Europę, Stany Zjednoczone i kraje azjatyckie.

Rene Laliuqe, „Wiktoria”, szklana maskotka samochodowa, fot. musee-lalique.comRene Laliuqe, „Wiktoria”, szklana maskotka samochodowa, fot. musee-lalique.com 

Nazwa jest skrótem francuskich słów „art decoratif”, oznaczających sztukę zdobienia. Po raz pierwszy użył jej Le Corbusier na łamach czasopisma „L Esprit Nouveau”. Od daty zorganizowania Międzynarodowej Wystawy Sztuki Użytkowej w Paryżu nazywano go również „stylem roku 1925”.

Art deco był stylem holistycznym, jego wpływ można odnaleźć we wszystkich dziedzinach życia, począwszy od sztuk pięknych po rzemiosło, literaturę, muzykę, kino, teatr, modę. Kontynuował geometryczny nurt Secesji Wiedeńskiej i Warsztatów Wiedeńskich, odwoływał się również do idei integracji sztuki i rzemiosła ruchu Art & Crafts Williama Morrisa. Jego szczyt popularności przypadł na lata 20 – te XX w., w kolejnej dekadzie został wyparty przez modernistyczny styl Bauhausu.

Przedmioty wykonane w stylu art deco charakteryzowały się perfekcją wykonania,  syntetyczną, zgeometryzowaną formą i prostymi, klarownymi motywami dekoracyjnymi.  Ulubionymi kształtami projektantów były stożki, sześciokąty, walce, kule, w przeciwieństwie do  falujących linii secesji. Artyści posługiwali się oryginalnymi technikami, stosując drogie i rzadko spotykane materiały, podtrzymując tradycję rękodzieła.

Na nowy styl wpłynęły:

– egzotyczna sztuka Afryki i Dalekiego Wschodu,
– odkrycia archeologiczne w Egipcie (grób Tutenchamona, 1922),
– kostiumy i scenografia Baletów Rosyjskich Siergieja Diagilewa,
– inspiracja stylami historycznymi jak klasycyzm, biedermeier, styl Ludwika Filipa,
– nowe kierunki w sztuce: geometryczny kubizm, fowizm,
– wynalazki techniczne.

FRANCJA

W 1912 r. Luis Sue założył pracownię sztuki dekoracyjnej Atelier Francais, zajmującą się produkcją mebli i wyposażeniem wnętrz, do której dołączył Andre Mare. Jej celem było stworzenie nowego, typowo francuskiego stylu we wzornictwie, który z czasem został nazwany art – deco.  Artyści projektowali wygodne meble o lekkich korpusach na giętych nogach, wykonane ze szlachetnych gatunków drewna – palisandru, hebanu,  inkrustowane kością słoniową, masą perłową, brązem.

Sue et Mare, Kabinet, drewno palisandrowe z intarsjami, ok.1920 – 1925, fot.achille-antiquites.comSue et Mare, Kabinet, drewno palisandrowe z intarsjami, ok.1920 – 1925, fot.achille-antiquites.com
 
ImageSue et Mare, Zegar kominkowy ok.1925, posrebrzany brąz, onyks, fot. 1930fr.
 

Wystawa Paryska w 1925 r. miała przede wszystkim promować francuską sztukę użytkową. Do jej sukcesu przyczynili się tacy projektanci jak: Jean Dunand, Jacques – Emile Ruhlmann i Maurice Dufrene.

ImageGrand Salon w Hotelu Kolekcjonera na Wystawie Paryskiej w 1925 r., projekt wnętrza Jacques – Emil Ruhlmann, obraz „Papugi” autorstwa Jeana Dupasa, fot. en.wikipedia.org.Ebenista Jacues – Emile Ruhlmann był najwybitniejszym przedstawicielem francuskiego art deco. Odpowiadał za wyposażenie wnętrz wszystkich pawilonów francuskich. Jego eleganckie meble, inspirowane klasycyzmem, wykonane były z egzotycznego, szlachetnego drewna, zdobione intarsją i inkrustowane m.in. skórą rekina, węża, kością słoniową, masą perłową.
 
ImageJacques – Emile Ruhlmann, Kredens z motywem rydwanu (1921), heban makasarski, kość słoniowa, fot. Wikipedia fr.

Jean Dunand – rzeźbiarz, złotnik i ebenista inspirował się sztuką Dalekiego Wschodu. Specjalizował się w drewnianych, dekoracyjnych wyrobach pokrytych laką (parawany, panneaux), do której często, dla uzyskania ciekawszego efektu, dodawał opiłki srebra i zmielone skorupki jajek.

ImageJean Dunand, Szafa na radio, (ok.1930), drewno z laką, metal, fot. christies.com
 
ImageJean Dunand, Wazon ceramiczny, laka, fot. christies.com

Paul Follot – wszechstronny artysta, projektował głównie meble tapicerowane, nawiązujące do stylu Ludwika XVI, a także ceramikę, wyroby ze srebra, tkaniny i tapety.

ImagePaul Follot, Fotele berżery, ok.1930, fot. pinterest.com

W latach XX w. nastąpił rozkwit kowalstwa artystycznego. Artyści projektowali meble z kutego żelaza: konsole, stoły, obudowy grzejników, lampy.

Edgar Brandt zasłynął jako jeden z najbardziej nowatorskich metaloplastyków okresu międzywojennego. Jego metalowe wyroby, delikatne w rysunku, przedstawiające często rośliny i zwierzęta, układające się we wzory geometryczne, zdobiły wiele gmachów użyteczności publicznej.

ImageEdgar Brandt, Parawan Oasis,
kute żelazo i aplikacja ze złoconego metalu, fot. Artnet.com
 
ImageArmand Rateau, Metalowy szezlong, fot. Pinterest

Pochodzący z Rosji Leon Bakst projektował kostiumy i dekoracje inspirowane sztuką Dalekiego i Bliskiego Wschodu do występujących w Paryżu Baletów Rosyjskich.

ImageLeon Bakst, Projekty kostiumów ,
rysunek ołówkiem i akwarele, fot. metmuseum.org

Symbolem epoki stały się nowoczesne szkła o wyszukanej formie jubilera Rene Lalique a. Wprowadził on nowe techniki produkcji masowej, jak prasowanie w formie czy mechaniczne wydmuchiwanie. Ikonami stylu stały się szklane maskotki samochodowe i flakony na perfumy.

ImageRene Lalique, Flakony do perfum, fot. forbes.pl

Z kolei Gabriel Argy – Rousseau wykonywał przypominające klejnoty wazy i figurki w technice pate de verre, znanej  już w starożytności, ale spopularyzowanej dopiero w XIX w. Polegała ona na odciskaniu w formie i wypalaniu pasty ze sproszkowanego szkła, substancji klejącej i wody.

ImageGabriel Argy Rousseau,” Motyl „,
figurka szklana, fot. sothebys.com

Rzeźba była popularną dziedziną sztuki w okresie międzywojennym, szczególnie wykonana w technice chryzelefantyny (połączenie brązu i kości słoniowej). Naturalistyczne, perfekcyjnie wykonane figurki w tej technice wykonywał Dimitri Chiparus, wybitny rzeźbiarz urodzony w Rumunii, ale tworzący we Francji.

ImageDimitri Chiparus, Rosyjscy tancerze,
chryzelefantyna, marmur, fot. Pinterest

Na uwagę zasługuje także twórczość Marcela Bouraina, ukazującego  w technice brązu postacie mitologiczne i tancerki .

ImageMarcel Bourain, Tańcząca kobieta z obręczą,
brąz na marmurowej podstawie, fot. Catawiki

W stylu art deco powstawały także wyroby ze srebra i metali srebrzonych, o geometrycznych kształtach i gładkich powierzchniach. Metal łączono z drewnem, kością słoniową oraz z bakelitem.  Jean Puiforcat tworzył mistrzowskie serwisy o kubistycznej formie.

ImageJean Puiforcat, Dzbanki do kawy i herbaty,
srebro, uchwyty z drewna różanego, fot. lotsearch.net

WŁOCHY

Najwybitniejszym włoskim twórcą i pionierem włoskiego wzornictwa był architekt Gio Ponti, twórca mebli, porcelanowych i fajansowych figurek, lamp.

ImageGio Ponti, Wazy fajansowe, fot. regardantiquaire.canalblog.com
ImageGio Ponti, Para platerowanych srebrem
świeczników w stylu art-deco, fot. Artnet

AUSTRIA

Na powstanie stylu art – deco znaczący wpływ miały projekty Josefa Hoffmana, założyciela Warsztatów Wiedeńskich. Charakteryzowały się one prostotą i elegancją form, dostosowanych do funkcji przedmiotu.

ImageJosef Hoffmann, Fotel kubiczny (1910), fot. en.wikipedia.org
ImageJosef Hoffmann, Serwis do herbaty (1903), fot. mak.at

Dagobert Peche, związany również z Warsztatami Wiedeńskimi, projektował unikatowe i finezyjne przedmioty. Jego twórczość  miała duży wpływ na rozwój wzornictwa, szczególnie tkanin i tapet.

ImageDagobert Peche, Bomboniera ceramiczna,
ok. 1918 r., Warsztaty Wiedeńskie, fot. cs.nga.gov.au

Na uwagę zasługuje ceramika wiedeńskiej wytwórni Goldscheider, głównie figurki przedstawiające tancerki i współczesne kobiety w modnych strojach projektu rzeźbiarza Josefa Lorenzla,  tworzącego również w brązie.

ImageJosef Lorenzl, „Taniec – Mary Wigman”,
fajans , wytwórnia Goldscheider, fot. Silesia Art

 Dużą popularnością cieszyły się niedrogie rzeźby z metalu wiedeńskiej firmy Hagenauer.

ImageKarl Hagenauer, Orkiestra jazzowa, nikiel, fot.pinterest.com

NIEMCY

Na niemieckie art – deco duży wpływ wywarła szkoła Bauhausu. Wnętrza projektowane przez Karla Bertscha, Emila Falmenkampa i Bruno Paula były przykładem typowego niemieckiego art deco. Widać w nich inspirację stylem biedermeier i modną, żywą kolorystyką.

ImageKarl Bertsch, Adelbert Niemeyer,
Bufet w stylu art deco, drewno wiśniowe,
fot. antiquitaeten-erfurt.de
ImageBruno Paul, Czterodrzwiowy kabinet,
heban makasarski, intarsje z klonu,
fot. christies.com

 Na uwagę zasługuje wzornictwo wytwórni porcelany Rosenthal,  szczególnie figurki wykonane w stylu art deco, przedstawiające tancerki w egzotycznych strojach i tematy współczesne, projektowane przez Dorothe Charol.

ImageDorothea Charol, Siedzący Pierrot (1927),
Fabryka Porcelany Rosenthal,
fot. dorotheum.com

W Wuttenbergische Metalwarenfabrik (WMF) z Geislingen powstawały nowoczesne szkło, ceramika i wyroby z metalu z serii „Ikora”.

ImageWazon metalowy z serii Ikora
z dekoracją geometryczną, WMF ,
fot. etsy.com

Na szkłach Tifannny ego wzorowane było iryzujące szkło „Myra” projektu Karla Wiedmanna.

ImageSzkła iryzujące , Myra Kristall, ok. 1920,
WMF Geislingen, fot.MutualArt

Wybitnym rzeźbiarzem tego okresu, porównywalnym z Chiparusem, był Ferdinand Preiss, który w  technice chryzelefantyny przedstawiał współczesne postacie sportowców, tancerek i aktorek.

ImageFerdinand Preiss, Tancerka,
chryzelefantyna,
fot. Pinterest

CZECHOSŁOWACJA

Na czeską architekturę i wzornictwo duży wpływ wywarł kubizm. W ciężkich, pozbawionych zdobień meblach projektu Pavla JanakaJosefa Gocara i Otokara Novotnego widać inspirację formami trójkątnymi i pryzmatami.

ImageJosef Gocar, Meble dla aktora Otto Boleska,
fot. The Museum of Decoratif Arts
ImagePavel Janak, Komoda, fot. The Museum of Decoratif Arts

Warto zwrócić uwagę na szkła z fabryki Ludwiga Mosera z Karlsbadu z rytowanym i pozłacanym fryzem figuralnym oraz szkło imitujące kamienie szlachetne np. zielony jadeit Artura Plevy z Jablonca.

ImagePatera ze szkła fioletowego,
ze złoconym fryzem, ok. 1920, Moser/Karlsbad,
fot. artinfo.pl
ImageArtur Pleva, Wazon ze szkła jadeitowego, fot. Artnet

Dekoracyjne porcelanowe figurki w stylu art – deco projektowała dla wytwórni Royal Dux czeska rzeźbiarka Elly Strobach Konig.

ImageElly Strobach Konig, „Złota tancerka” ok. 1925, porcelana Royal Dux, fot. premierantiques.co.uk

ANGLIA

W Wielkiej Brytanii w okresie międzywojennym nadal silne były wpływy estetyki ruchu Arts & Crafts, a modernistyczne nurty spotykały się z oporem konserwatywnego społeczeństwa. Dopiero pod koniec lat 20 – tych pojawiły się pierwsze realizacje w stylu art – deco. Serge  Chermayeffe  projektował meble łączące prostotę z wygodą do wnętrz luksusowych hoteli i statków.

ImageElly Strobach Konig, „Złota tancerka” ok. 1925, porcelana Royal Dux, fot. premierantiques.co.uk

Najlepszym przykładem brytyjskiego wzornictwa art – deco jest ceramika Clarice Cliff i Susie Cooper.  Projektowane przez nie naczynia były ręcznie dekorowane we wzory abstrakcyjne i figuralne, inspirowane sztuką współczesną.

ImageSusie Cooper, Serwis do kawy, fot. thepotteries.org
ImageClarice Cliff, Wazon i dzbanek do kawy, fot. Wikipedia

STANY ZJEDNOCZONE

Stany Zjednoczone nie wzięły udziału w Wystawie Paryskiej w 1925 r., ale wielu europejskich artystów, jak Elieel Saarinen, Wolfgang Hoffmann i Joseph Urban, przyczyniło się do popularyzacji stylu art deco w USA. Łączyli oni w swoich projektach wpływy Warsztatów Wiedeńskich, Bauhausu i francuskiego art – deco. Symbolem nowego stylu na świecie stały się amerykańskie drapacze chmur – Chrysler Building Williama Van Allena i Empire State Building.

ImageWilliam Van Allen, Chrysler Building, fot. Wikipedia.org
ImageWnętrze Chrysler Building, fot. Wikimedia Commons
ImageLobby w Chrysler Building, fot. Wikimedia

Inspirację drapaczami chmur widać w wysokich, schodkowych meblach Paula T. Frankla.

ImagePaul T. Frankl, Kredens w formie wieżowca, fot. Wikimedia Commons

Frank L. Wright był najwybitniejszym amerykańskim architektem XX w. Projektował również meble o geometrycznych kształtach i ograniczonej dekoracji inspirowane ruchem Art & Crafts i secesją.

ImageF.L. Wright, Krzesło, ok. 1930, fot. pinterest.com

Inny artysta Donald Deskey wykonywał sprzęty ze szkła barwionego i giętych prętów stalowych oraz przedmioty codziennego użytku. W 1932 r. zaprojektował wnętrze Radio City Music Hall w Nowym Jorku.

ImageF.L. Wright, Krzesło, ok. 1930, fot. pinterest.com
ImageDonald Deskey, Pudełko, malowane drewno , ok.1928r., fot. Metmuseum.org

W latach 30 i 40 – tych XX w. w architekturze i sztuce użytkowej rozwinął się kierunek streamline, najbardziej nowoczesna odmiana art – deco, który był zainspirowany rozwijającym się przemysłem stoczniowym, lotniczym i kolejowym. Artyści tworzyli przedmioty codziennego użytku o aerodynamicznych, obłych kształtach i lśniących, gładkich powierzchniach z wykorzystaniem nowych materiałów: bakelitu, plastiku.

Główni przedstawiciele tego nurtu to projektanci przemysłowi: Raymond Loewy i Norman Bel Geddes.

ImageRaymond Loewy, Temperówka do ołówków, 1934r., fot.pinterest.com
ImageNorman Bel Geddes, Komplet do koktailu” Manhattan”, fot. arctic.edu

Wszechstronnym artystą był Walter Dorwin Teague – stworzył dekoracyjne szkła art – deco dla firmy Stauben Glassworks, lampy, radioodbiorniki, aparaty fotograficzne.

ImageWalter Dorwin Teague, Radioodbiornik, fot. Art Deco Collection

Historia grafiki cz.2

Kolekcjonowanie dzieł sztuki warto zacząć od kupowania prac na papierze czyli grafiki lub fotografii artystycznej, ponieważ są one dostępne w stosunkowo niskich cenach i w szerokim wyborze. Możemy nabyć je na aukcjach grafiki i plakatu, w galeriach dzieł sztuki i antykwariatach, ale aby dokonać odpowiedniego wyboru, warto wcześniej zaznajomić się z twórczością poszczególnych artystów na przestrzeni wieków oraz z różnorodnymi technikami graficznymi.

Techniki graficzne dzielimy na trzy grupy:

  • techniki druku wypukłego – drzeworyt, linoryt, gipsoryt
  • techniki druku wklęsłego – miedzioryt, akwaforta, akwatinta, mezzotinta, sucha igła, miękki werniks, staloryt
  • techniki druku płaskiego – litografia, algrafia, cynkografia, fotolitografia

Druk wypukły polega na żłobieniu w matrycy linii i płaszczyzn, które mają być niewydrukowane – ślad pozostawiają wypukłe części formy drukowej.

W druku wklęsłym odwrotnie – farbę wciera się w miejsca wyżłobione lub wytrawione, które następnie odbija się na papierze.

W druku płaskim artysta opracowuje rysunek wprost na płaszczyźnie płyty; część nie pokryta rysunkiem odporna jest na przyjmowanie farby drukarskiej.

Istnieje również druk sitowy (serigrafia), gdzie farba jest przetłaczana przez matrycę.

DRZEWORYT

Drzeworyt jest najstarszą techniką graficzną, w której rysunek nanosi się na gładko wyszlifowaną drewnianą deskę, następnie opracowuje się ją dłutami i nożami tworząc zagłębienia. Drukują wypukłe części matrycy, w zależności od układu słojów klocka można wyróżnić dwie podstawowe techniki drzeworytnicze: drzeworyt langowy – linie wycina się wzdłuż słojów drewna oraz drzeworyt sztorcowy – rysunek wycina się w poprzek słojów, uzyskując bardziej precyzyjne linie.

Początkowo stempli drewnianych używano do druku na tkaninie (Indie oraz kraje arabskie). Najwcześniej technikę drzeworytu do druku na papierze wykorzystano w Korei, następnie w Chinach (VII-X w.), gdzie buddyści używali odbitek drzeworytniczych do celów misyjnych. Z 868 roku pochodzi pierwsza książka blokowa Diamentowa sutra.

W Europie technika drzeworytu rozpowszechniła się dopiero w XIV w. Około 1370 – 1380 powstał Le Bois Protat – najstarszy, pochodzący z Francji, zachowany fragment drewnianego stempla z przedstawieniem scen Ukrzyżowania i Zwiastowania.

Le Bois Protat, fot.WikipediaLe Bois Protat, fot.WikipediaPierwsze odbitki odbijane były jednostronnie, na pojedynczych arkuszach papieru tzw. drzeworyty luźne. Były to zazwyczaj karty do gry lub scenki religijne. Odbitki charakteryzował surowy rysunek konturowy, pozbawiony modelunku światłocieniowego, w późniejszym okresie kolorowano je farbami.” Św. Krzysztof” z 1423 r. z klasztoru w Buxheim w Austrii jest najstarszym datowanym drzeworytem.

Św. Krzysztof, 1423 r., drzeworyt, fot. PinterestŚw. Krzysztof, 1423 r., drzeworyt, fot. PinterestWraz z rozwojem papiernictwa w XV w. nastąpił dalszy rozwój techniki: powstały duże warsztaty drzeworytnicze (Reisser, Formschneider, Briefmaler). W tym okresie pojawiły się pierwsze książki blokowe (ksylograficzne) – w tym samym klocku drewnianym wycinano zarówno tekst, jak i ilustracje, a nie zapisane rewersy kart sklejano razem, następnie zszywano. Najważniejsze europejskie książki blokowe to „Apocalypsis”, „Biblia Pauperum”, „Speculum Humanae Salvationis”, „Ars Memorandi”, „Ars Moriendi”, „Vita, Passio et Resurrectio Jesu Christi”.

Wraz z wynalezieniem przez Gutenberga ruchomej czcionki ok. 1455 r. i rozwojem druku książkowego następuje rozdzielenie tekstu i obrazu. „Kronika świata” Hartmana Schedla (1493) jest największą książką z XV w. , do której 1809 ilustracji drzeworytniczych wykonał norymberski malarz Michael Wolgemut.

Cracovia, Kronika śwata, Michael Wolgemut, fot. WikipediaCracovia, Kronika śwata, Michael Wolgemut, fot. WikipediaZ jego pracowni wywodzi się największy mistrz niemieckiego renesansu, a zarazem jedna z największych indywidualności w historii grafiki – Albrecht Dürer (1471 – 1528), z twórczością którego wiążą się początki grafiki autorskiej. Do swojej sztuki wprowadził renesansowe wzorce ze sztuki włoskiej, artysta wspaniale operował światłocieniem i ekspresyjną linią. Najpiękniejsze jego drzeworyty to: ” Wielka Pasja”, „Apokalipsa”, „Życie Marii” czy „Mała Pasja”. Najdoskonalszym technicznie drzeworytem z XVI w. jest „Św. Trójca” z 1511 r.

Albrecht Dürer, Św. Trójca, 1511 r., drzeworyt, fot. Encyklopedia PWNAlbrecht Dürer, Św. Trójca, 1511 r., drzeworyt, fot. Encyklopedia PWNZ warsztatu Dürera wywodzili się inni znani drzeworytnicy: Hans z Kulmbachu, Hans Baldung zw. Grien. Słynni byli również Hans Holbein mł., Lucas Cranach st., Lucas van Leyden i Erhard Altdorfer („Biblia lubecka”).

W XVI w. wyprowadzono również tzw. białoryt, w którym występuje biały rysunek na czarnym tle – jego głównym reprezentantem był Urs Graf (1485-1527/1528).

Urs Graf, Rycerz, białoryt, fot. Europeana.euUrs Graf, Rycerz, białoryt, fot. Europeana.euPojawiają się również pierwsze drzeworyty światłocieniowe, które umożliwiły naśladowanie efektów rysunku wykonanego rozwodnionym tuszem na papierze. W latach 1507 – 1508 powstają drzeworyty „en camaieu” – jest to technika z klockiem wiodącym i jednym klockiem tonowym, dającym odcień koloru. Pierwszym datowanym drzeworytem światłocieniowym jest rycina Hansa Burgkmaira „Kochankowie zaskoczeni przez śmierć” z 1510 r. Później pojawia się drzeworyt chiaroscuro, wykonany z wielu klocków tonowych, niekiedy z pominięciem klocka kluczowego. Pierwszy zastosował go Niderlandczyk Jost de Negker (1508), ale najlepszymi przedstawicielami tej techniki byli Włosi: Ugo da Capri (koncesja od senatu weneckiego na wykonywanie drzeworytów chiaroscuro), Antonio da Trento, Andrea Andreani. Wybitne osiągnięcia na tym polu mieli również Hans Burgkmair st. i Hans Baldung – Grien.

Ugo da Capri, Diogenes, drzeworyt chiaroscuro, fot. WikipediaUgo da Capri, Diogenes, drzeworyt chiaroscuro, fot. WikipediaPod koniec XVI w. z drzeworytem zaczęły konkurować nowsze techniki graficzne – miedzioryt i akwaforta, chociaż wielu artystów starało się utrzymać technikę drzeworytu na wysokim poziomie artystycznym, np. współpracownik Rubensa Christoffel Jegher oraz Jan Lievens, przyjaciel Rembrandta; we Francji Jean Michel Papillon ( ilustracje do „Bajek” La Fontaine`a).

Odrodzenie techniki nastąpiło po wynalezieniu przez Thomasa Bewicka w 1771 r. drzeworytu sztorcowego, który pozwalał rytować we wszystkich kierunkach i osiągać bardziej malarskie efekty.

Thomas Bewick, Żółta sowa, drzeworyt sztorcowy, fot. WikipediaThomas Bewick, Żółta sowa, drzeworyt sztorcowy, fot. WikipediaW XIX w. nowa technika rozprzestrzeniła się w Anglii w związku z działalnością Wiliama Morrisa, propagującego piękną książkę oraz we Francji. Była popularną techniką ilustracyjną dla prasy i książek, a także reprodukcyjną, odtwarzającą dzieła malarskie.

Gustaw Dore, Boska Komedia, drzeworyt sztorcowy, fot. PinterestGustaw Dore, Boska Komedia, drzeworyt sztorcowy, fot. PinterestApogeum rozwoju drzeworytu sztorcowego możemy zaobserwować w pracach wybitnych francuskich artystów – ilustratorów: Honore Daumier i Gustawa Dore. Wokół malarza – grawera Augusta Leper`a powstała szkoła drzeworytnicza.

Pod koniec XIX w., wraz ze wzrostem zainteresowania estetyką „prymitywu” nastąpiło odrodzenie drzeworytu langowego. Pionierem był Paul Gauguin, którego ryciny stały się inspiracją dla francuskich nabistów, fowistów i niemieckich ekspresjonistów. W technice tej tworzyli: Edward Munch, Franz Marc, Emil Nolde.

Paul Gauguin, Auti te pape, drzeworyt barwny, fot. Rynek i SztukaPaul Gauguin, Auti te pape, drzeworyt barwny, fot. Rynek i SztukaLINORYT

Jest to technika uprawiana od początku XX w. Negatyw opracowuje się na kawałku linoleum, a zasady techniczne i efekty formalne są podobne jak w drzeworycie langowym. Najwybitniejsze prace w tej technice wykonywał Pablo Picasso.

Pablo Picasso, Brodaty w wieńcu, linoryt barwny, fot. Encyklopedia PWNPablo Picasso, Brodaty w wieńcu, linoryt barwny, fot. Encyklopedia PWNMIEDZIORYT

Technika druku wklęsłego, w której rysunek wykonuje się rylcem na wypolerowanej miedzianej płycie, następnie pokrywa się go farbą i odbija się na prasie. Na powierzchni papieru druk miedziorytniczy jest lekko wypukły.

Miedzioryt wywodzi się prawdopodobnie ze złotniczej techniki niella, którą posługiwali się włoscy artyści w pierwszej połowie XV w. Pierwszy datowany miedzioryt pochodzi z 1446 r. i przedstawia biczowanie Chrystusa. Główne ośrodki miedziorytnicze powstały w drugiej połowie XV w. we Włoszech, w Niemczech i Niderlandach. W górnej Nadrenii działał Mistrz Kart do Gry i jego uczeń Mistrz E.S. , który wprowadził szrafirunek krzyżowy – cieniowanie przy pomocy krzyżujących się linii).

Mistrz Kart do Gry, Ptaki, miedzioryt, fot. WikipediaMistrz Kart do Gry, Ptaki, miedzioryt, fot. Wikipedia

Mistrz E.S. Chrystus Boleściwy, miedzioryt, fot. WikipediaMistrz E.S. Chrystus Boleściwy, miedzioryt, fot. WikipediaPierwszym znanym z nazwiska mistrzem miedziorytu był Martin Schongauer, ale najdoskonalsze ryciny wykonał Albrecht Dürer, z których najbardziej znane to: „Rycerz, śmierć i diabeł”, Św. Hieronim” i „Melancholia”.

Albrecht Dürer, Rycerz, śmierć i diabeł, miedzioryt, fot. Encyklopedia PWNAlbrecht Dürer, Rycerz, śmierć i diabeł, miedzioryt, fot. Encyklopedia PWNWe Włoszech technikę miedziorytu do perfekcji doprowadzili: Antonio Pollaiuolo, Andrea Mantegna i Marcantonio Raimondi. Na północy Lucas van Leyden został nazwany niderlandzkim „Dürerem”, ponieważ zasłynął wyborną techniką miedziorytniczą. Z czasem wiele warsztatów miedziorytniczych zaczęło specjalizować się w reprodukowaniu prac wybitnych malarzy, np. Petera Paula Rubensa (grafiki Boeltiusa Bolswerta, Paula Pontiusa). W XVII w. głównym ośrodkiem miedziorytu stała się Francja, gdzie działają: Antoine Masson i Robert Nanteuil. Claude Mellan (1598-1688) tworzył majstersztyki techniczne metodą taille simple, polegającą na wykonaniu ryciny jedną spiralną linią, np. „Chusta św.Weroniki”. Pod koniec XVII w. zainteresowanie tą dziedziną grafiki słabnie.

Claude Mellan, Chusta św. Weroniki, miedzioryt, fot. WikipediaClaude Mellan, Chusta św. Weroniki, miedzioryt, fot. WikipediaClaude Mellan, Chusta św. Weroniki, miedzioryt, fot. WikipediaMIEDZIORYT PUNKTOWANY

Odmiana miedziorytu, w której grafik nie posługuje się kreską, lecz wybija na płycie drobne punkciki, co daje na rycinie efekt szerszej gamy szarości. Do prekursorów tej techniki należy działający w XVI w. Guilio Campagnola, ale największy rozwój nastąpił dopiero w Anglii w XVIII w. – W. Ryland i F. Bartolozii.

Giulio Campagnola, Leżąca Wenus, miedzioryt punktowany, fot. Wikimedia CommonsGiulio Campagnola, Leżąca Wenus, miedzioryt punktowany, fot. Wikimedia CommonsSTALORYT

Technika, w której zasady wykonywania rytu i odbijania są takie same jak w miedziorycie, ale negatyw opracowuje się na płycie stalowej. Technika ta została po raz pierwszy zastosowana w Anglii przez Karola Heatha w 1820 r., następnie rozpowszechniła się we Francji i Anglii. Rytowano widoki miast, albumy z krajobrazami, żurnale mód oraz wykonywano ilustracje książkowe ( trwałość płyty umożliwiała uzyskanie bardzo dużej ilości odbitek). Staloryt dzisiaj używany jest do druku znaczków pocztowych i papierów wartościowych, ale rzadko w grafice artystycznej.

Adolphe Rouargue, Plac zamkowy w Warszawie, staloryt, fot. DesaAdolphe Rouargue, Plac zamkowy w Warszawie, staloryt, fot. DesaSUCHA IGŁA (SUCHORYT)

W tej technice druku wklęsłego rysunek graweruje się na miedzianej, mosiężnej lub cynkowej płycie metalową igłą, która pozostawia rowek i wiórek metalowy, zatrzymujące farbę. Daje to efekt tzw. dymka, obok głównej kreski, co przypomina na odbitce szkic ołówkowy. Suchą igłę stosowano często jako uzupełnienie innych technik graficznych – akwaforty, akwatinty, mezzotinty, miękkiego werniksu.

Po raz pierwszy suchą igłę zastosował Mistrz Księgi Domowej z Wolfegg, określany również Mistrzem Kabinetu Amsterdamskiego (ok.1480). Jako samodzielną technikę pierwszy zastosował ją Andrea Mandolla (1522 – 1563).

young man meets deathMistrz Księgi Domowej, Śmierć i młodzieniec, sucha igła, fot. WikipediaAKWAFORTA

Nazywana inaczej kwasorytem została wynaleziona na przełomie XV – XVI w. Polega na wykonaniu rysunku igłą grawerską w warstwie ochronnej, którą powleczona jest płyta metalowa. Odsłonięte partie są poddane działaniu kwasu. Powstają w ten sposób zagłębienia, w których zatrzymuje się farba, przenoszona następnie na papier w prasie wklęsłodrukowej. Technika akwaforty daje w rycinach efekty przypominające swobodne rysunki piórkiem.

Początkowo do druku używano płyt żelaznych, ale ulegały korozji, dlatego też z czasem zaczęto stosować płyty miedziane. Pierwsze datowane akwaforty Ursa Graffa pochodzą z 1413 r. W XVI w. znanymi artystami tworzącymi w tej technice byli: Albrecht Altdorfer, Włosi Francesco Mazzuola i Federico Barocci, w Niderlandach Lucas van Leyden, Pieter Bruegel i Bartholomaeus Spranger.

Wybitny wkład w rozwój akwaforty miał Rembrandt van Rijn (1606 – 1669), który wykonał ok. 350 rycin w tej technice. Wprowadził subtelny, swobodny styl malarski, wspaniałe efekty światłocieniowe i miękką linię rysunku. Technikę uzupełniał suchą igłą, przecieraniem płyty pumeksem, pogłębianiem rytu rylcem. Najsławniejsze ryciny to: Przekupień trucizny na szczury (1632), Krajobraz z trzema drzewami (1643), Autoportret w czasie rysowania (1645), Trzy krzyże (1653), Chrystus w Emaus (1654), Ecce Homo (1655). Jego prace stały się inspiracją dla następnych pokoleń artystów.

Rembrandt van Rijn, Trzy krzyże, akwaforta, fot. WikipediaRembrandt van Rijn, Trzy krzyże, akwaforta, fot. Wikipedia

Rembrandt van Rijn, Uczony w swojej pracowni („Faust”), akwaforta, sucha igła miedzioryt, fot. PAUartRembrandt van Rijn, Uczony w swojej pracowni („Faust”), akwaforta, sucha igła miedzioryt, fot. PAUartMistrzami akwaforty w XVII w. byli także Jacob van Ruisdael, Jacques Callot, Claude Lorrain, Guido Reni i Giovanni Francesco Grimaldi.

W XVIII w. powstała akwaforta tonowana, w której płyta przed odbiciem tonowana jest tamponem.

Józef Pankiewicz, Ulica Jerzual w Dinan, z kotem, akwaforta tonowana, fot. cyfrowe. mnw. art.plJózef Pankiewicz, Ulica Jerzual w Dinan, z kotem, akwaforta tonowana, fot. cyfrowe. mnw. art.plAKWATINTA

Została wynaleziona w XVIII w. przez grafika francuskiego Jean’a Baptiste’a Le Prince’a, ucznia Francoisa Bouchera. Operuje nie linią, ale plamą, umożliwiając efekty światłocieniowe, przypominające rysunki węglem lub akwarelą, stąd nazywana manierą lawowaną lub ołówkową. Często stosowana była w połączeniu z akwafortą, co pozwalało zespolić efekty linearne ze światłocieniowymi.

Jean Baptiste Le Prince, Kołyska, akwatinta, fot. Wikimedia CommonsJean Baptiste Le Prince, Kołyska, akwatinta, fot. Wikimedia CommonsPłytę metalową pokrywa się równomierną warstwą sproszkowanej kalafonii lub asfaltu o różnej grubości ziarenek i podgrzewa, by przylgnęły do powierzchni płyty. Stosuje się także rozpyloną w specjalnym pudle żywicę, która roztapiając się osiada kropelkami na metalu. Kwas przedostając się między ziarnkami do metalu trawi w nim siatkę zagłębień, pozostawiając jasne punkciki. Przed zanurzeniem w kwasie, zaznacza się rysunek pędzelkiem umoczonym w werniksie woskowym oraz pokrywa te powierzchnie, które mają pozostać jasne. Gradację tonów uzyskuje się różnicując czas trawienia płyty.

W mistrzowski sposób akwatintę stosował Francisco de Goya w cyklach graficznych” Los Caprichos (Kaprysy)”, „Los Desastres della Guerra (Okrucieństwa wojny)” i „Los Disparates „(Szaleństwa).

Francisco de Goya, Kolos, akwatinta, fot. WikipediaFrancisco de Goya, Kolos, akwatinta, fot. WikipediaFrancisco de Goya, Kolos, akwatinta, fot. WikipediaSPOSÓB KREDKOWY

Ta nowa technika graficzna (fr. maniere de crayon) została wynaleziona w drugiej połowie XVIII w. przez Jean – Charles Francois ( 1717-1769) i ulepszona przez Gilles’a Demarteau (1722-1788). Na płycie metalowej pokrytej werniksem akwafortowym opracowuje się rysunek za pomocą różnego rodzaju ruletek. Po wytrawieniu rysunek na odbitce przypomina rysunek kredkowy.

Gilles Demarteau, reprodukcja obrazu Francois Boucher, maniere de crayon, fot. WikipediaGilles Demarteau, reprodukcja obrazu Francois Boucher, maniere de crayon, fot. WikipediaODPRYSK

Wynaleziona przez Feliksa Bracquemonda (1833-1914). Na płycie metalowej rysuje się piórem lub pędzlem specjalnym atramentem. Po zaschnięciu rysunku płytkę powleka się warstwą werniksu akwafortowego i wkłada do wody, pod wpływem której kreski pęcznieją i odpryskują razem z werniksem, następnie poddaje się ją trawieniu.

Technikę odpryskową łączy się często z akwafortą lub akwatintą.

MEZZOTINTA

Nazywana również sztuką czarną, została wynaleziona w 1642r. w Holandii przez Ludwika von Siegen . Płytę miedzianą sieka się równomiernie specjalnym narzędziem tzw. chwiejakiem, tak by odbitka z niej wykonana dała jednolity czarny ton. Później gładzikiem poleruje się te płaszczyzny, które mają być na rycinie jaśniejsze, aż do zupełnego wygładzenia w partiach białych. W tej technice uzyskuje się podobne efekty malarskie jak w akwatincie, ale bez procesu trawienia.

Największy rozkwit mezzotinty nastąpił w Anglii i Wiedniu pod koniec XVIII w. Była ulubioną techniką artystów angielskich (nazywano ją również la maniere anglaise). John Raphael Smith i Richard Earlom zasłynęli doskonałymi reprodukcjami malarstwa Rubensa. Rozpowszechniła się mezzotinta barwna ( Christoph Le Blon), dzięki której spopularyzowano dzieła van Dycka, Rubensa i Knellera.

Earlom Richard, Portret Heleny Fourment, wg obrazu P.P. Rubensa, mezzotinta, fot. PAUartEarlom Richard, Portret Heleny Fourment, wg obrazu P.P. Rubensa, mezzotinta, fot. PAUart

Andrew van Rymsdyk, Złożenie do grobu Chrystusa, wg obrazu Anthony van Dyck’a, mezzotinta, fot. British MuseumAndrew van Rymsdyk, Złożenie do grobu Chrystusa, wg obrazu Anthony van Dyck’a, mezzotinta, fot. British MuseumMIĘKKI WERNIKS (vernis mou)

Technika wynaleziona w połowie XVIII w. przez Dietricha Meyera, dająca efekty podobne do rysunku miękką kredką. Płytę metalową pokrywa się warstwą miękkiego werniksu i przykłada się do niej warstwę gruboziarnistego papieru. Rysuje się na papierze ołówkiem uważając, by nie naciskać miejsc poza rysunkiem. Zdejmując papier z płyty odrywa się też werniks przylepiony w miejscach zarysowanych. Trawienie i odbijanie wykonuje się jak w akwaforcie, pogłębianie czerni uzyskuje się przez zakrywanie odpowiednich partii i powtarzanie procesu trawienia. Można ją łączyć z techniką akwatinty.

Leon Wyczółkowski, Szymon Tatar , miękki werniks, fot. Muzeum Narodowe w WarszawieLeon Wyczółkowski, Szymon Tatar , miękki werniks, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

LITOGRAFIA

Podstawowa i najpowszechniejsza technika druku płaskiego, wynaleziona w 1798 r. w Monachium przez Aloisa Senefeldera. Negatyw opracowuje się na gładkiej płycie kamiennej (wapiennej). Rysunek wykonuje się tłustą kredką litograficzną bądź piórkiem lub pędzlem umoczonym w specjalnym tuszu litograficznym, następnie powierzchnię zakwasza się słabym roztworem kwasu azotowego lub gumy arabskiej – dzięki temu niezarysowane partie zostają uodpornione na zatłuszczenie farbą, która przylgnie do miejsc pokrytych tłustą kredką. Odbitki wykonuje się pod naciskiem prasy litograficznej.

Litografie, zależnie od sposobu wykonywania rysunku, można podzielić na: tuszowe, kredowe, lawowane, tamponowane odwrócone i wielobarwne. Na kamieniu litograficznym wykonuje się również rysunki wgłębne ryte i trawione.

Chromolitografia (litografia barwna) została wynaleziona w XIX w., każdy kolor w tej technice był uzyskiwany z innej płyty litograficznej.

Oddruk to litografia, w której następuje podwójny proces odbicia. Rysunek wykonuje się kredką litograficzną na impregnowanym papierze, następnie odbija się go na kamieniu, a po spreparowaniu płyty – na rycinach. Artysta może wykonać jedynie rysunek, a całą pracę techniczną może przekazać litografowi – drukarzowi.

Autolitografia to rycina odbijana własnoręcznie przez artystę.

Ossa sepia polega na wykonywaniu rysunku negatywowego na kamieniu.

Techniką litograficzną wykonuje się również matryce na płytach aluminiowych – algrafia oraz cynkowych – cynkografia.

Teodor Axentowicz, Kobieta z niebieskim wazonem, algrafia barwna, fot. Muzeum Narodowe w WarszawieTeodor Axentowicz, Kobieta z niebieskim wazonem, algrafia barwna, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Litografia daje grafikowi dużą swobodę rysunku i najwierniej oddaje indywidualny styl artysty – pozwala zarówno na operowanie cienką kreską, szerokimi pociągnięciami pędzla jak i na modelowanie subtelnym światłocieniem, dlatego też stosowało ją wielu artystów współczesnych. Jednym z pierwszych był Goya, który w 1819 r. wykonał swą pierwszą litografię, a przed śmiercią wydał , zainspirowany corridą, cykl kredkowych litografii „ Toro de Buerdos”.

Francisco Goya, Toro de Buerdos, litografia, fot. WikipediaFrancisco Goya, Toro de Buerdos, litografia, fot. WikipediaWe Francji litografię uprawiali tacy malarze jak: Jean Auguste Dominique Ingres, Theodor Gericault, Eugene Delacroix – cykle” Makbet”,”Faust” i” Hamlet”. Największym artystą w tej dziedzinie był Honore Daumier, który wykonał około 4 tysiecy litografii.

Honore Daumier, Gargantua, litografia, fot. WikipediaHonore Daumier, Gargantua, litografia, fot. WikipediaW XIX w. doceniono walory reprodukcyjne tej techniki, dzięki którym można było wiernie powielać dzieła dawnych mistrzów. Zaczęto wykorzystywać ją w celach merkantylnych, dlatego na pewien czas utraciła pierwotnie wysoki poziom artystyczny, zwłaszcza w dziedzinie druków wielobarwnych.

Dopiero pod koniec XIX w. we Francji nastąpiło odrodzenie litografii artystycznej. Zainteresowali się nią malarze z kręgu szkoły barbizońskiej oraz impresjoniści: Eduard Manet, Edgar Degas, August Renoir. Walory tej techniki docenili także neoimpresjoniści: Paul Signac i Georges Seurat. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj twórczość Henri de Toulouse – Lautrec’a, który wykonał wiele wspaniałych plakatów litograficznych. Pod wpływem rozwijającej się na przełomie wieków secesji litografia zyskała nowych zwolenników, wybitnych artystów epoki: Edwarda Munch’a, Paula Gauguin’a, Henriego Matiss’a, Paula Cezann’a, a później w XX w. również: Georges’a Braqua, Pabla Picassa, Joan’a Miro, Marca Chagalla, Roberta Rauschenberga.

Henri de Toulous Lautrec, plakat „Le divan japonaise”, litografia barwna, fot. WikipediaHenri de Toulous Lautrec, plakat „Le divan japonaise”, litografia barwna, fot. Wikipedia

Historia grafiki cz.1

Grafika jest jednym z głównych działów sztuk plastycznych, obok malarstwa i rzeźby. Słowo grafika wywodzi się od greckiego graphein, oznaczającego pisanie albo rysowanie. Obecnie pod tym pojęciem rozumiemy twórcze przekształcanie rysunków artysty, wykonane na odpowiednim materiale (matrycy), w celu uzyskania odbitki.

Ryc.1 Rembrandt van Rijn, „Trzy drzewa”, 1643 (źródło: britishmuseum.org)Ryc.1 Rembrandt van Rijn, „Trzy drzewa”, 1643 (źródło: britishmuseum.org)Pierwsze odbitki pojawiły się w Europie w XIV wieku, ale rozwój grafiki w XV w. wiązał się bezpośrednio z wynalazkiem druku przez Gutenberga w 1450 r. oraz rozwojem i upowszechnieniem papiernictwa. Papier został wynaleziony w Chinach już w 105 r.n.e., następnie przez kraje arabskie i wojny krzyżowe umiejętność jego wytwarzania dotarła na zachód Europy. Pierwsze papiernie zostały założone w Hiszpanii w XII w. i we Włoszech w XIII w. Najstarszą i najsłynniejszą była papiernia w Fabriano (1276).

Początkowo, przez kilka stuleci grafika pełniła głównie funkcje dokumentacyjne oraz ilustracyjne, była również uzależniona od malarstwa, ponieważ umożliwiała reprodukcję dzieł wielkich mistrzów. Dawni artyści często wykonywali tylko rysunkowe podkłady, przekazując dalsza pracę wyspecjalizowanym grawerom, litografom i drukarzom. Wysokość nakładu nie była ograniczana ani oznaczana.

Najstarsze odbitki były anonimowe, a pierwsze sygnatury pojawiły się dopiero w połowie XV wieku. Początkowo umieszczano znak lub monogram artysty na rysunku, bezpośrednio na matrycy (Albrecht Durer, Lucas Cranach).

Ryc.2 Martin Schongauer”, św. Archanioł Michał poskramiający smoka” (źródło: useum.org)Ryc.2 Martin Schongauer”, św. Archanioł Michał poskramiający smoka” (źródło: useum.org)Ryc.2 Martin Schongauer”, św. Archanioł Michał poskramiający smoka” (źródło: useum.org)Później, aby odróżnić pracę malarza od pracy rytownika wprowadzono oba nazwiska, za którymi zamieszczano odpowiednie skróty łacińskie:

pinx. – pinxit – namalował

del., delin. – delineavit – narysował

inv. – invenit – wymyślił

sc., sculps. – sculpsit – wyciął

inc. – incidit – wygrawerował

f., fe., fec. – fecit – wykonał

lith. – litografował

Mogło występować również nazwisko drukarza ze skrótem:

im. – impressit – wydrukował

oraz nazwisko wydawcy ze skrótem

e., ex. – excudebat, excudit.


zdj. www. cresk. nl

zdj. www. cresk. nl

wikimedia commons

desa unicum 300x100

ryc.3 Monogramy artystów: Lucasa Cranacha, Albrechta Durera, Albrechta Altdorfera i podpis Józefa Pankiewicza.

Dopiero pod koniec XIX w. zaczęto sygnować odbitki własnoręcznym podpisem artysty umieszczonym pod dolną krawędzią druku. Obecnie w prawym dolnym rogu umieszcza się podpis i datę, w lewym – łamaną liczbę, gdzie licznik oznacza bieżący numer odbitki, a mianownik – ogólną wysokość nakładu, np. 3/10 oznacza, że jest to trzecia odbitka z 10 sztuk nakładu.

Ryc. 4 Pablo Picasso, „Płacząca” (źródło: rynekisztuka.pl )Ryc. 4 Pablo Picasso, „Płacząca” (źródło: rynekisztuka.pl )Obok odbitek będących produktem finalnym istnieją ryciny dokumentujące poszczególne etapy pracy nad tym samym negatywem. Nazywane są stanami, często występują w znikomej liczbie egzemplarzy, dlatego są poszukiwane przez kolekcjonerów. Ich oznaczenia to:

E.E. (epreuve d`etat) – odbitki próbne wykonane przed ukończeniem płyty (negatywu)

E.A. (epreuve d`artiste) – odbitki autorskie wykonane przez artystę, numerowane dodatkowo cyframi rzymskimi od I do VI, wykonane poza nakładem, pozostające do dyspozycji autora.

Istnieją również odbitki kasujące (weryfikacyjne) – wykonane z przekreślonej płyty po wyczerpaniu limitu nakładu. W ten sposób uniemożliwia się nielegalne użycie negatywu.

Huta szkła Niemen

Huta Szkła ,, Niemen” znajdująca się na terenach obecnej Białorusi słynie ze swoich wyrobów szkła użytkowego i dekoracyjnego na całym świecie.
Pierwotnie założona przez Zenona Łęskiego w 1883 w Ustroniu koło Nowogródka, lecz 11 lat później przeniesiona w pobliże wsi Brzezówki. W latach międzywojennych Huta Niemen była największym polskim eksporterem szkła prasowanego i dmuchanego do państw Europy, Ameryki Północnej i Południowej oraz Bliskiego Wschodu.
W 1935 Edmund Miatkowski wykonał umę z błękitnego szkła przeznaczoną na serce Józefa Piłsudskiego.
Produkowano szkło dmuchane, cichodmuchane oraz prasowane. W roku 1948 odbyła się Wszechzwiązkowa Wystawa Przemysłu Artystycznego i Sztuki Ludowej, na której pokazano szkło niemeńskie. Dziesięć lat później wyroby znalazły się na Wystawie Światowej EXPO58 w Brukseli.


Mówiąc o Hucie Niemen należy wymienić nazwiska mistrzów szkłarskich, takich jak:

  • B. Szamański
  • I.Kanamycki
  • I.Pietrenko
  • R. Bagiński
  • G.Linkiewicz

Po wojnie skład szklarzy się uzupełnił poprzez: J.Gładkowa, G.Isajewicz i inni. W latach 60. do fabryki dołączyli szklarzy, którzy zmienili wygląd dotychczas produkowanych wyrobów. Formy stały się bardziej zwarte, a grawerowany ornament stał się bardziej lakoniczny w porównaniu do swego skomplikowanego poprzednika. W zdobnictwo wprowadzono wzory ludowe oraz charakterystyczne niemeńskie nici szklane. W latach 70. produkcją huty zaczęła wyróżniać się swoją teatralnością, zaczęto nalepiać roztopione aplikację do wyrobów dmuchanych oraz dekorować emalią, a nawet stosować korę drzew jako dekoracji do szkła cichodmuchanego. W. Murachwier tworzył za pomocą techniki mollirowania, stosując metalowej blachy z kontrreliefem, zamiast formy. W następnej dekadzie zaczęto stosować tzw. ,,suche farby”, które rozpuszczając się wydzielały gazy, w skutek czego na wyrobach pojawiały się pęcherzyki, właśnie tak powstała słynna .,Cisza„. Dopiero w 2010 powrócono do ,,cracle”, technika w efekcie, której stwarza się pozór popękanego szkła.
Za najbardziej cenne na rynku antykwarycznym uchodzą szkła ART DECO w kolorach błękitu, łososiu oraz także zieleni zwanej uranową. Produkcja szkła na Hucie Niemen działa w czasach dzisiejszych, lecz te wyroby już nie niosą tych estetycznych walorów, które zawierały w sobie wyrobie polskie.
Żardiniera w formie łódeczki z falistą krawędzią; lane z formy, częściowo matowione; Polska, Huty Szklane Juliusza Stolle “Niemen”; 1920-1930Żardiniera w formie łódeczki z falistą krawędzią; lane z formy, częściowo matowione; Polska, Huty Szklane Juliusza Stolle “Niemen”; 1920-1930
Wazon szkło fioletowe, lane, szlifowane Polska, Huty Szklane Juliusza Stolle “Niemen”; 1920-1930Wazon szkło fioletowe, lane, szlifowane Polska, Huty Szklane Juliusza Stolle “Niemen”; 1920-1930

Komplet do likeru szkło przezroczyste w kolorze zielonym, szlifowane; Polska, Huty szkła J. Stolle – Niemen, l. 30. XX w.Komplet do likeru szkło przezroczyste w kolorze zielonym, szlifowane; Polska, Huty szkła J. Stolle – Niemen, l. 30. XX w.Naczynia deserowe ART DECO szkło barwione w masie łososiowe, prasowane, częściowo matowione; Polska, huty szkła J. Stolle – Niemen, ok. 1930Naczynia deserowe ART DECO szkło barwione w masie łososiowe, prasowane, częściowo matowione; Polska, huty szkła J. Stolle – Niemen, ok. 1930Komplet do likieru szkło jasnoniebieskie, szlifowane sygn. trawioną pieczątką J. Stolle (J. Stolle „Niemen” Huty Szklane Spółka Akcyjna) Polska, ok. 1930Komplet do likieru szkło jasnoniebieskie, szlifowane sygn. trawioną pieczątką J. Stolle (J. Stolle „Niemen” Huty Szklane Spółka Akcyjna) Polska, ok. 1930Wazon szkło prasowane, miodowe J. Stolle (J. Stolle „Niemen” Huty Szklane Spółka Akcyjna) Polska, ok. 1930Wazon szkło prasowane, miodowe J. Stolle (J. Stolle „Niemen” Huty Szklane Spółka Akcyjna) Polska, ok. 1930Źródło ilustracji: artinfo.pl

Polska fabryka fajansu w Pacykowie na terenie obecnej Ukrainy

Fabryka w Pacykowie działająca zaledwie trzy dekady ubiegłego stulecia, pozostawiła po sobie wyroby cenione na rynku sztuki po dzień dzisiejszy. Niestety w literaturze fachowej informacje dotyczące Pacykowa są w znacznej mierze ograniczone.

Za powszechnie przyjętą datę powstania Fabryki Fajansu we wsi Pacyków uważa się rok 1912, a za jej koniec wrzesień 1939 roku. Za sprawą Alexandra Rogala-Lewickiego – właściciela sklepu z fajansem i porcelaną, we wsi Pacyków, w województwie stanisławowskim została założona Erste Galizische Terrakota und fayence Fabrik. Nazwy Pierwsza Galicyjska Fabryka Artystycznych Fajansów i Terrakoty Pacyków po raz pierwszy użyto w 1918 roku dla katalogu jej wyrobów. Czynnikami powstania fabryki w tym, a nie w innym miejscu były wieloletnie bogate tradycje garncarskie, bliskość do wody, do rzeki Bystrzycy. Powyżej wspomniana wytwórnia fajansu istniała tylko dwadzieścia siedem lat, a już w 1922 jej wyroby porównywano do wyrobów z Miśni, Kopenhagi i Sevres.

Dzieła wystawiano na Targach w Poznaniu , we własnym pawilonie na Targach Wschodnich we Lwowie (rys.1), w Lipsku (1913) i w Wiedniu, a także w Kijowie (1913). Uważa się, że wystawy z roku 1913 otworzyły drzwi do rynku europejskiego. W ostatnim roku istnienia wyroby z Pacykowa były wystawiane na Światowej Wystawie w Nowym Jorku. Odtworzono tam wzorcownię wyrobów fabryki przy firmie Lesset et.Co. Już po zakończeniu pierwszej wojny światowej wyroby eksportowano do Północnej i Południowej Ameryki, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji ,Rumunii, Jugosławii oraz do Chin. Wysoka jakość i niska cenna były przyczyną tak obfitego eksportu. Dzieła były ogólnodostępne w sklepach Warszawy, Łodzi oraz Krakowa.

Rys. 1 Własny pawilon wyrobów we LwowieRys. 1 Własny pawilon wyrobów we LwowieŹródło: http://cresoviana.blogspot.com/2013/02/pacykow-fabryka-fajansow-i-terakoty-lwow-miedzynarodowe-targi-wschodnie [online, 03.11.2016]

W trakcie pierwszej wojny światowej fabryka uległa zniszczeniu, po czym w roku 1919 została odbudowana i zmodernizowana. Po wojnie znaczna część modeli figur uległa zniszczeniu, dlatego zaczęto czerpać inspiracje ze wzorów figurek jakie zachowały się we lwowskim sklepie Lewickich. Sytuacja się ustabilizowała w 1924 r, kiedy stanowisko dyrektora objął Austriak – Wilhelm Tomasz pracujący do 1929 r. W tym czasie fabryka zaczęła nosić nazwę ,, Fabryka Fajansu w Pacykowie ” .

Wyroby tej fabryki uważa się za dzieła mistrzowskie ze względu na ich formę rzeźbiarską i malarską w wykonaniu wybitnych artystów. W fabryce zatrudniano Polaków, Czechów i Austriaków. Pierwszym dyrektorem działu fajansów został Stanisław Emil Czapek, absolwent ASP we Lwowie oraz w Wiedniu. Czapek pracował w Wiedniu w Fabryce Fajansu i Terakoty Goldscheidera. Stąd przenosił trend sztuki zachodniej na grunt Polski. Z wielu wykonanych rzeźb Czapka wymienić należy ,,Para koncertujących”(rys.2) i ,,Bartosz Głowacki przy armacie”(rys.3). Tacy artyści jak A. Popiel, J.Chmieliński i L. Drexlerówna tworzyli do roku 1918. Drexlerówna jest autorką rzeźby ,,Damy w kapeluszu” oraz ,,Damy z psem”. Chmieliński odznaczył się jako projektant popiersi : S. Żeromskiego, L. Tolstoja, Napoleona, Dantego, J.Słowackiego. W. Szymanowski wykonał tzw. ,,Grupę humanistów”. T.Błotnicki jest autorem ,,Chopina” i ,,Kościuszki”. J. Lewicki autor rzeźby ,,Siostry”, przedstawiającą kobiet w strojach huculskich. M. Zawieyski jest twórcą ,,Żyda Galicyjskiego”.

Rys.2 Koncertująca para, Pacyków , Stanisław Emil CzapekRys.2 Koncertująca para, Pacyków , Stanisław Emil Czapekźródło: https://desa.pl/pl/auctions/67/object/10095/stanislaw-emil-czapek-koncertujaca-para-pacykow-1912-r [online, 03.11.2016]

Rys.3 Bartosz Głowacki przy armacie, Pacyków , Stanisław Emil CzapekRys.3 Bartosz Głowacki przy armacie, Pacyków , Stanisław Emil Czapek

Źródło: zdjęcie własne [online, 03.11.2016]

Produkowano głównie wyroby z gładkiego fajansu, choć również powstawały wyroby z terakoty. Do swoich wyrobów używano glinki wysokiej jakości z dodatkiem kredy i piasku, które na samym początku wydobywano lokalnie, a później sprowadzano z Sudetów. Ciekawym jest to, że ten sam model produkowany był w kilku rozmiarach, te same figury różniły się nie tylko wielkością, ale również szczegółami dekoracji malarskiej. Wśród wyrobów dominowały figury art deco: damy z parasolkami, kwiatami, koszami owoców, które świetnie odzwierciedlały modę dwudziestolecia międzywojennego.

Rys.4 Para w strojach bidermeierowskichRys.4 Para w strojach bidermeierowskich

źródło:http://www.desakatowice.com/pl/aukcje/aukcja-nr-108-28-05-2011,ceramika

[online, 03.11.2016]

Rys.5 Młoda dama, 1924-1929Rys.5 Młoda dama, 1924-1929

źródło: Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

Rys.6 Dziewczynka z bukietem różRys.6 Dziewczynka z bukietem róż

źródło:http://katalog.muzeum.krakow.pl/ [online 03.11.2016]

Obok dam powstawały neorokokowe figury młodych par, a także figurki ludzi w strojach ludowych (huculskich góralskich, kowbojskich oraz indiańskich).

Rys.7 Para górali, 1922-1939Rys.7 Para górali, 1922-1939źródło: http://www.rempex.com.pl/events/194-184-aukcja-dziel-sztuki-i-antykow/lots/22724-para-gorali

[online 03.11.2016]Rys.8 Indianin,Rys.8 Indianin,

źródło: Allearchiwum [online 03.11.2016]

Rys.9 Para kobiet w strojach ludowychRys.9 Para kobiet w strojach ludowych

źródło: Katalog, MNK [online 03.11.2016]

Rys.10 Krakowianka, proj. Władysław Adamiak, lata 1925-1939.Rys.10 Krakowianka, proj. Władysław Adamiak, lata 1925-1939.

źródło:www.rempex.com.pl [online 03.11.2016]

Rys.11 Chłop z prosięciemRys.11 Chłop z prosięciem

źródło:www.rempex.com.pl [online 03.11.2016]

Rys.12 JanosikRys.12 Janosikźródło:Allearchiwum [online 03.11.2016]

Na dość dużą skale produkowano figurki zwierzęce. Tematykę zwierzęcą reprezentowały puchacze, perliczki, zimorodki, bociany, bażanty, sępy, małpy, słonie, lwy, lamparty, tygrysy i niedźwiedzi. Czasami to były galicyjskie konie, krowy, gęsi i prosięta.

Rys.12 Małpa siedząca na książkach, 1920-1939Rys.12 Małpa siedząca na książkach, 1920-1939źródło:www.desakatowice.com

[online 03.11.2016]

Rys.13 Figura perliczki, 1920-1939Rys.13 Figura perliczki, 1920-1939źródło:www.desakatowice.com

[online 03.11.2016]

Rys.14 Figura krowyRys.12 Figura krowyRys.14 Figura krowyRys.12 Figura krowy

 

źródło: katalog MNK

[online 03.11.2016]

Rys.16 ZimorodekRys.16 Zimorodekźródło: katalog MNK

[online 03.11.2016]

Można wyosobnić grupę figurek psów różnych ras, takich jak: wilczury i bernardyny, charty, pekińczyki oraz jamniki.

Rys.16 Figurka psa, 1929-1939Rys.12 Figurka psa, 1929-1939Rys.12 Figurka psa, 1929-1939Rys.16 Figurka psa, 1929-1939Rys.12 Figurka psa, 1929-1939Rys.12 Figurka psa, 1929-1939źródło:www.desakatowice.com

[online 03.11.2016]

Rys.13 Figurka owczarkaRys.17 Figurka owczarkaźródło: http://www.antykibukowski.pl

[online 03.11.2016]

Osobną grupę stanowią popiersia.

Rys.14 Popiersie chłopczykaRys.18 Popiersie chłopczykaźródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

Rys.15 Dante AlighieriRys.19 Dante Alighieriźródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

Rys.16 Popiersie kobietyRys.20 Popiersie kobietyźródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

Kolejną, osobną grupę stanowią gliniane lub kamionkowe naczynia użytkowe, tzw. cache-pot. Naczynia powstawały w znacznych ilościach tylko w pierwszych latach produkcji firmy. Najczęściej przybierały kształt architektonicznego kapitelu, a także kształt prostokąta, koła czy kwadratu. Na zewnątrz były udekorowane motywami antycznymi.

Rys.17 Cache-potRys.17 Cache-potRys.21 Cache-pot

źródło: Katalog MNK

[online 03.11.2016]

Rys.18 Cache-potRys.22 Cache-potźródło: Katalog MNK

[online 03.11.2016]

Pierwotnie, do roku 1921 dzieła były sygnowane herbem Rogala z napisem Pologne Pacyków St. Galicie. Po roku 1921 i do samego końca istnienia fabryki stosowano dużą literę P w trójkącie lub owalu z rogami po bokach oraz napisem Pacyk czasami pod trójkątem mieścił się napis miejscowości – Stanisławów.

Sygnatury po roku 1921Sygnatury po roku 1921

Bibliografia:

Magdalena Silwanowicz. Ceramika z Pacykowa w zbiorach Muzeum Narodowego wKielcach, 2012

Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001. Ilustracje: Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001. http://cresoviana.blogspot.com/2013/02/pacykow-fabryka-fajansow-i-terakoty-lwow-miedzynarodowe-targi-wschodnie.html

Ilustracje:

1.zdjęcia własne

2.desa.com

3.zdjęcia ze zbiorów MN w Krakowie

Ikony

Z historii ikon

Ikona jest obrazem kultowym, charakterystycznym dla sztuki wschodniego chrześcijaństwa. Ikony są integralnie związane z liturgią. Sobór Nicejski II postanowił, że kompozycja obrazu religijnego powinna się opierać na zasadach sformułowanych przez kościół i tradycję. W związku z powyższym przestrzegano kanonu ikonograficznego i tworzono obrazy według wzorów zwanych „podlinniki”. Tego typu wzorniki określały dopuszczalne tematy, sposób ujęcia i wykonania. Malarstwo ikonowe rozpowszechniło się na terenach znajdujących się pod wpływem kultury bizantyjskiej – Grecja, Italia przedrenesansowa, Bałkany.

Nowogrodzka, pskowska i moskiewska szkoły

Szczególny rozwój ikony miał miejsce na Rusi. Najważniejsze ośrodki to Nowogród Wielki i Pskow oraz Moskwa. Najstarszą szkołą na ziemiach ruskich była nowogrodzka, która ma swe początki w XII wieku. Na rozwój pozytywnie wpływało położenie miasta, które znajdowało się na ważnym szlaku handlowym. Twórcy ikon z Nowogrodu Wielkiego dosyć szybko usamodzielnili się i wyzwolili się od wpływów sztuki Bizancjum. Wypracowali oni własny styl, którego cechą charakterystyczną jest prostota kompozycji. Zestawienie barw opiera się na zasadzie kontrastu, rysunek jest wyrazisty i ekspresyjny. Zauważalna jest także pewna skłonność do geometryzacji form. Charakterystyczne jest częste stosowanie białego lub po prostu jasnego tła oraz dużych partii czerwieni. Jeśli chodzi o szkołę pskowską, to szczyt rozwoju ona osiągnęła w XIV wieku. W ikonach szkoły pskowskiej przeważają zestawienia ciemnej zieleni oraz odcieni czerwieni, złota i koloru żółtego. Kompozycja często jest asymetryczna, a modelunek światłocieniowy zróżnicowany. W odróżnieniu od ikon szkoły nowogrodzkiej, kompozycje ikon szkoły pskowskiej charakteryzują się większym dynamizmem. Partie światła są tu pokazane białymi płaszczyznami. W szkole moskiewskiej nowe kierunki w rozwoju malarstwa ikonowego związane z imieniem wybitnego twórcy – Andrieja Rublowa.

Ikony różnych szkół

Szkoła nowogrodzkaSzkoła nowogrodzka

Szkoła pskowskaSzkoła pskowska

Szkoła moskiewskaSzkoła moskiewska

Andriej Rublow (ros. Андрей Рублёв) – twórca ikon, mnich i święty prawosławny. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli szkoły moskiewskiej pisania ikon. Urodził się między 1360 a 1370 rokiem, a zmarł około 1427/1430. Dokładne daty nie są jednak znane. Nie wiemy także wiele o dokładnym miejscu jego urodzin oraz środowisku z którego się wywodził. Wiadomo natomiast, że pochodził z ziemi Rostowsko-Suzdalskiej. Z powodu braku źródeł pisanych dotyczących jego dzieł, datowania dokonuje się na podstawie cech stylowych.

Wybrane dzieła Andrieja Rublowa

Trójca ŚwiętaTrójca Święta

Matka Boska WłodzimierskaMatka Boska Włodzimierska

Święty Paweł z TarsuŚwięty Paweł z TarsuW XVI wieku znany był mistrz Dionizy (Dionisij). Wiek XVII przyniósł kolejne znaczące zmiany. Przy dworze carskim powstała wówczas pracownia, a jednym z najbardziej znanych mistrzów był Szymon (Simon) Uszakow.

Technika pisania ikon

Technika malarska którą się posługiwano, to enkaustyka i tempera. Ikony pisano zwykle na deskach lipowych, dębowych lub sosnowych. Przy dużych formatach łączono je między sobą. Technika tworzenia ikon jest skomplikowana i interesująca. Każda ikona składa się z kilku warstw. Pierwsza warstwa to deska drewniana lub kilka desek złączonych ze sobą. Na lico deski kładziono grunt z mieszaniny gipsu alabastrowego i kleju. Po wyschnięciu gruntu nanoszono rysunek z użyciem czarnej farby i nakładano elementy złoceń. Kolejna, to warstwa malarska, którą na zakończenie pokrywano werniksem zw. olifą. Po utwardzeniu olifa tworzyła powłokę ochronną warstwy malarskiej ikony.

Ikonostas

Ikonostas stanowi część wyposażenia cerkwi prawosławnej i jest swego rodzaju ścianą, dosyć wysoką, dzielącą nawę świątyni od przestrzeni w której znajduje się ołtarz. Ikonostas jest cały zapełniony ikonami, a swoje początki ma w sztuce wczesnochrześcijańskiej. W kościołach wczesnochrześcijańskich miały miejsce przegrody kamienne, często zdobione kolumnami. Na tych przegrodach zawieszano tkaniny dekoracyjne i wizerunki świętych. W Bizancjum X-XII wieku monumentalne przegrody składały się z szeregu kolumn, z parapetami i architrawami oraz zwieńczeniem w formie krzyża. Mieściło się na nich zwykle kilka ikon. Wśród przedstawień zawsze była grupa Deesis. Były też oczywiście przykłady składające się z wielu ikon. W części środkowej znajdowało się przejście do przestrzeni ołtarzowej. W wiekach XIV-XV na Rusi ikonostas przekształcił się w wysoką ścianę wykonywaną z drewna, tak zwany wysoki ikonostas. W takim ikonostasie, w części środkowej, znajdują się tak zwane drzwi królewskie, przeznaczone dla kapłana sprawującego liturgię. Dwoje drzwi, tak zwane diakońskie, znajdujące się w częściach bocznych, służą do wejścia (południowe) i wyjścia (północne). Drzwi boczne przeznaczone dla kapłana i diakona oraz niższego kleru bez szat liturgicznych. Ikonostas składa się z kilku rzędów ikon rozmieszczonych według określonego schematu zgodnego z treścią liturgii.

Ikonostas w cerkwi Świętej Trójcy w GorlicachIkonostas w cerkwi Świętej Trójcy w GorlicachBibliografia:

Kłosińska J., Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975.

Ristujczina L., Ikony, Bielsko-Biała 2014.

Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. K. Kubalska-Sulkiewicz, M. Bielska-Łach, A. Manteuffel-Szarota, Warszawa 2012.

Samowary

Samowar

Jest to urządzenie metalowe do przygotowywania herbaty, charakterystyczne dla Rosji. Samowary używane są także w innych krajach. Pierwsze samowary rosyjskie pojawiły się około połowy XVIII wieku i nawiązywały do form czajników. Od połowy XIX wieku samowary, które wyrabiano fabrycznie prawie zawsze miały stempel oraz zaznaczony na kranach rozmiar. We współczesnych samowarach zamiast podgrzewania wody węglem stosuje się grzałki elektryczne.

Najbardziej znane wytwórnie samowarów czynne były w takich miastach jak Tuła, Petersburg i Moskwa. Obecnie samowary są nadal wykonywane w Tule, gdzie właśnie znajduje się najstarsza wytwórnia czynna od 1779 roku. Przy tej fabryce samowarów mieści się muzeum tulskich samowarów.

Konstrukcja samowara

Samowar składa się ze zbiornika na wodę przez który przechodzi pionowo rura na węgiel drzewny, pokrywy i podstawy. Na dole znajduje się ruszt i boczne otworki doprowadzające powietrze. W części dolnej zbiornika mieści się kranik do spuszczania wody, a u góry miejsce na czajniczek przeznaczony do parzenia esencji. Niektóre tzw. samowary-kuchnie wewnątrz posiadały przegródki. W takim urządzeniu można było jednocześnie gotować potrawy oraz wodę na herbatę. Każda część posiadała wówczas osobną przykrywkę.

Materiałem do wykonania samowaru mógł być mosiądz, miedź, brąz, stal tulska, żeliwo. Często samowary były srebrzone, złocone lub niklowane.

Poszczególne części samowara:

  1. dscn5092 samowar zmniejszony 25 2Korpus
  2. Dzban/rura (przeznaczona na węgiel drzewny)
  3. Kratka
  4. Uchwyt
  5. Wałek uchwytu
  6. „Koło” górnej części ścianki
  7. Podstawa samowara
  8. Pokrywa
  9. Miejsce na czajniczek (zw. „konforka”)
  10. Uchwyty, tzw. „szyszki” oraz tzw. „podszyszki” (gwoździe do mocowania „szyszek”)
  11. Otwór przeznaczony do odparowywania
  12. tzw. „Malinka” – gwint do „podszyszek”
  13. Kran
  14. Zawór
  15. Obudowa kranu
  16. Denko
  17. Otwory do wdmuchiwania powietrza
  18. „Szyjka” dolnej części samowara
  19. Zaślepka/przykrywka zamykająca dzban

Z historii samowara…

Samowary rozpowszechniły się w 2 połowie XVIII wieku. W wieku XIX miały różnorodne kształty, wymiary oraz rozwiązania konstrukcyjne. Wszystko było uzależnione od funkcji którą pełnił określony samowar. Pojawiły się tzw. „samowary-kawiarki” niewielkich rozmiarów, często z maszynką spirytusową lub żarowe. Do wnętrza takich samowarów wstawiano naczynie z kawą. Znane były również samowary podróżne. Tego typu przedmioty cieszyły się popularnością. Samowar podróżny był zaopatrzony w składane nóżki i uchwyty. Zazwyczaj samowary były bogato zdobione i występowały w komplecie z czajnikiem. Warto zaznaczyć, że zasadnicza konstrukcja samowara pozostała bez zmian na przestrzeni wieków. Zmieniała się forma, materiał oraz sposób dekoracji. Posiadanie samowara w domu było świadectwem komfortu i przytulności. W ciągu XIX i XX wieku samowar stał się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów życia codziennego Rosji. Aktualnie wzrasta zainteresowanie samowarem i wykonywane są różne modele.

Bibliografia:

Калиничев С., Самовары России, Мoсквa 2014.

Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. K. Kubalska-Sulkiewicz, M. Bielska-Łach, A. Manteuffel-Szarota, Warszawa 2012.

Piękno biżuterii secesyjnej

Niezwykle delikat
na i subtelna biżuteria, która zwraca uwagę wysokim poziomem
wykonania, ale także poprzez zastosowanie różnorodnych materiałów. Biżuteria inspirowana naturą
była niezwykłym elementem stroju ludzi żyjących na przełomie XIX i XX wieku.

Maison Vever (Paul i Henri), klamra w kształcie pawia,Maison Vever (Paul i Henri), klamra w kształcie pawia, złoto, przeźroczyste szkło, krawanik, foto © Les Arts Décoratifs, Paris

Na początku należy wspomnieć krótko czym był styl secesyjny. Secesja (znana także pod
nazwami Style 1900, Movement belge, Ligne belge, Art Nouveau, Jugendstil, Sezessionstil, Stile
Liberty, Młoda Polska) powstała pod koniec XIX w. jako wyraz poszukiwań nowego stylu w sztuce
i trwała niezwykle krótko. Był to styl wzbudzający wiele kontrowersji, ponieważ zrywał niemal
całkowicie z tradycjami wykształconymi w ciągu wieków. Secesja odwoływała się w swojej
dekoracji i ornamentyce do świata roślin i zwierząt oraz do miękkiej, giętkiej linii, która była
fantazyjnie kształtowana. Główną ideą było, aby powstało dzieło totalne, Gesamtkunstwerk, z
wykorzystaniem wszelkich technik. Dzieła sztuki powstałe w tym okresie były mocno
krytykowane, jednak od mniej więcej 50 lat secesja budzi podziw i uznanie wśród kolekcjonerów
oraz pasjonatów sztuki. Dowodem na wzrost popularności Art Nouveau jest to, że pojawiają się
oddzielne, poświęcone mu aukcje. Styl ten w późniejszych czasach był wielokrotnie powtarzany w
formie stylizacji czy imitacji.(1)

Spory wpływ na secesję miały poglądy głoszone przez bractwo prerafaelitów, Johna
Ruskina, Williama Morrisa, ruch Arts & Crafts w Wielkiej Brytanii oraz symbolizm. Bractwo
prerafaelitów, powstałe w 1848 r. w Anglii głosiło, że należy zerwać ze sztywnymi regułami
akademizmu, które krępują sztukę. Natomiast John Ruskin, związany z bractwem, postulował, że
rzemiosło jest swoistym odrodzeniem się sztuki, a piękno można osiągnąć nie tylko dzięki talentowi
lecz dzięki pracy. Hasła Ruskina stały się niejako podstawą dla ruchu Arts & Crafts, który był
skupiony wokoło Williama Morrisa. Ruch ten projektował rozmaite rzeczy, które były wykonywane
tylko ręcznie. Jeśli chodzi o wpływ sztuki prerafaelitów, to w art nouveau widać m.in.
dekoracyjność, operowanie giętką linią oraz stylizację. Postulat ręcznego wytwarzania rzeczy
przejęła secesja co widoczne jest w dziełach sztuki czy wyrobach jubilerskich (2).

Lucien Gaillard, wisiorek Ćma ok. 1900, złoto, emalia, cytryn, rzeźbiony róg, jedwab,  foto © Metropolitan Museum of Art, New YorkLucien Gaillard, wisiorek Ćma ok. 1900, złoto, emalia, cytryn, rzeźbiony róg, jedwab, foto © Metropolitan Museum of Art, New YorkBiżuteria była niezwykle plastycznym dodatkiem do stroju, który określał pozycję społeczną

osoby, która ją nosiła. Wyroby jubilerskie były dostosowane do ówcześnie panującej mody, która
nawiązywała do świata roślin i owadów. Popularne były gałązki, pędy kwiatów, dekoracyjnie
ułożone liście, stylizowane pióra ptaków, maszkarony, owady – ważki czy motyle, a nawet smoki (3).

W okresie fin de siecle poza kolczykami, pierścionkami, naszyjnikami czy bransoletami
noszono także zegarki, które były przypinane do sukni. Około 1900 roku najpopularniejszy był
zegarek kieszonkowy, wymyślony przez Abrahama-Louisa Bregueta. Zegarki te miały opracowaną,
bardzo dekoracyjną kopertę i ażurową zawieszkę. Męskie zegarki zawieszane były na łańcuszku, a
panowie wkładali je do kieszeni surdutu lub marynarki (4).
Bardziej okazałe elementy biżuterii takie jak wisiory, kolie, czy napierśniki wkładane były
na wyjątkowe okazje. Natomiast we włosy wsuwano kunsztownie wykonane diademy, w których
często pojawiały się drogocenne kamienie oraz grzebienie i szpilki (5).

Zakłady jubilerskie prześcigały się wręcz w tworzeniu nowych, co raz piękniejszych
wyrobów, które były wytwarzane z cennych kruszców oraz kamieni szlachetnych. Niektóre obiekty
były wprost rzeźbione w tak delikatnych materiałach jak szylkret, kości różnych zwierząt czy
minerały. Projektantami biżuterii byli tacy twórcy jak Louis Comfort Tiffany, Rene Lalique, Paul i
Henri Vever, Georges Foquet, Hector Guimard, Philippe Wolfers, Edward Colonna, Archibald
Knox, Lluis Masriera y Roses czy Lucien Gaillard.

Jubilerzy secesyjni posługiwali się różnorodnym materiałem: złotem, srebrem, platyną,
emalią, macicą perłową, bursztynem, kamieniami szlachetnymi o różnym szlifie, szylkretem,
metalami nieszlachetnymi czy rogiem. Wzornictwo odwoływało się do sztuki wschodniej –
japońskiej czy arabskiej. Niepowtarzalność tych wyrobów powodowała ich niezwykłą
popularność (6).


3. Hector Guimard, broszka ok. 1909, foto © Metropolitan Museum of Art, New York3. Hector Guimard, broszka ok. 1909, foto © Metropolitan Museum of Art, New York

We wcześniejszych epokach oprawy biżuterii były projektowane tak aby jak najbardziej
podkreślić urodę kamienia szlachetnego, natomiast na przełomie wieków jubilerzy projektowali
każdy element jakby był samodzielnym dziełem sztuki. Natomiast w secesji to nie kamień był
najważniejszy w kompozycji, ale właśnie sama kompozycja oraz przedstawienie, które było
wykonywane z różnorodnych materiałów.

4. Alfons Maria Mucha, Georges Fouquet, pierścionek ok. 1900, foto © Les Arts Décoratifs, Paris4. Alfons Maria Mucha, Georges Fouquet, pierścionek ok. 1900, foto © Les Arts Décoratifs, Paris
W dobie renesansu rzemiosła artystycznego artyści nawiązywali współpracę z jubilerami.
Wielokrotnie zdarzało się, że biżuterię projektowali znani i cenieni w świecie sztuki artyści, a za
wykonanie odpowiedzialni byli jubilerzy. Przykładem takiej współpracy są projekty Alfonsa
Muchy, które były wykonywane przez Georgesa Fouqueta. Współpraca między Muchą a
Fouquetem była na tyle owocna, że ten pierwszy zaprojektował wnętrze salonu jubilerskiego
Foouqueta. Salon powstał w 1901 roku, został rozebrany w roku 1923 i przeniesiony do Musee
Carnavalet jako część ekspozycji. Jeśli chodzi o działalność Fouqueta to w jego dziełach widać
wpływ secesji, m.in. poprzez stosowanie różnych materiałów, giętką linię oraz zróżnicowanie
kolorystyczne. Do najczęściej stosowanej przez niego techniki można zaliczyć aplique-à-jour, która
przypomina witraż. Wyroby Fouqueta były sygnowane literą G lub Gges Fouquet (7).

Do najważniejszych twórców biżuterii w Art Nouveau należał René Lalique żyjący w latach
1860 – 1945. Jako jeden z pierwszych zaczął wykorzystywać mniej kosztowne materiały takie jak
srebro, platynę, kamienie jubilerskie, perły, rogi, kości czy bardzo pospolite rzeczy takie jak
orzechy w łupinach. Od 1902 roku zaczął stosować wydmuchiwane szkło w swoich wyrobach. Do
1909 roku Lalique sam produkował szkło dzięki czemu jest ono wyjątkowe i niepowtarzalne (8). Do
najczęstszych motywów pojawiających się w biżuterii Lalique’a należą motywy roślinne, głowa
kobiety o długich włosach tworzących skomplikowany, liniowy ornament (9). Klejnoty zawieszane
były na łańcuszkach, kółeczkach lub oprawach nawiązujących do głównej ozdoby. Biżuteria
wykonywana przez tego jubilera posiadała grawerowany napis R. Lalique do której czasem
dołączano kraj powstania (France) oraz numer. Dzieła Lalique’a można podziwiać w Muzeum
Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu oraz w Muzeum Gulbenkiana w Lizbonie. Egzemlaprze, które
zostały sprzedane na początku naszego wieku osiągały kwoty od 15 tys. do 40 tys. dolarów za
przedmiot (10).
6. Rene Lalique, bransoletka ok. 1899, przeźroczyste szkło, emalia,złoto, opal, foto © Les Arts Décoratifs, Paris6. Rene Lalique, bransoletka ok. 1899, przeźroczyste szkło, emalia,złoto, opal, foto © Les Arts Décoratifs, Paris

Firma założona przez Louisa Comforta Tiffany’ego, Tiffany & Co. wytwarzała niezwykle
ekskluzywną biżuterię przed 1904 r.(11). Wyroby te stały się synonimem niezwykłego luksusu i
bogactwa, stanowiły niezwykle unikatowe wyroby. We wszystkich wyrobach jubilerskich widoczny
był wpływ Art Nouveau – uwzględniano kamienie ozdobne, szlachetne, a kolorystyka zestawiana
była różnorodnie i często o żywych, kontrastowych odcieniach. W Tiffany Art Jewelry Louis
projektował biżuterię w klasycznym stylu, taką jak jego ojciec oraz w duchu ówczesnej mody na
wyroby secesyjne. W swoich wyrobach Tiffany używał motywów roślinnych takich jak koniczyny,
dmuchawce, żurawina, czarne jagody czy truskawki (12).7. Louis Comfort Tiffany, naszyjnik ok. 1904, opal, złoto, emalia, foto © Metropolitan Museum of Art, New York7. Louis Comfort Tiffany, naszyjnik ok. 1904, opal, złoto, emalia, foto © Metropolitan Museum of Art, New York

Duże zbiory biżuterii secesyjnej można znaleźć w Metropolitan Museum of Art w Nowym
Jorku, w Musee d’Orsay w Paryżu. Jeśli chodzi o Polskę to jeden z najliczniejszych zbiorów
biżuterii secesyjnej znajduje się w Muzeum Mazowieckim w Płocku. Kolekcja była gromadzona od
1974 r. i znajduje się w niej ponad 250 obiektów (13).

Powyższy artykuł ukazał się w magazynie Rynek Jubilerski, wiosna-lato 2016, s. 18-21.

Przypisy:

1 A. Szkurłat, Secesja. Przewodnik dla kolekcjonerów, Warszawa 2012, s.8, 11.
2 Tamże, s. 20.
3 Secesja i jej górnośląskie formy, red. K. Jarmuł, Katowice 2009, s.54
4 A. Szkurłat, op.cit., s. 295.
5 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.6 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.
7 A. Szkurłat, op. cit., s.293.
8 http://collections.lesartsdecoratifs.com/fr [dostęp z dnia 2 III 2016 r.]
9 A. Szkurłat, op. cit., s.291.
10 A. Szkurłat, op. cit., s.292.11 C. de la Bédoyère, Louis Comfort Tiffany. Arcydzieła, Warszawa 2011, s.173.
12 C. de la Bédoyère, op. cit., s.174.
13 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.

Brak fotografii:
3. Rene Lalique, naszyjnik ok. 1894, złoto, emalia, ametysty, opal, foto © Metropolitan Museum of
Art, New York
6. Louis Comfort Tiffany, ozdoba do włosów ok. 1904, złoto, srebro, platyna, czarne opale,
diamenty, granaty, rubiny, emalia, foto © Metropolitan Museum of Art, New York

Ornamentyka – Renesnas i manieryzm

W dzisiejszym wpisie zaprezentujemy ornamenty, które pojawiły się w renesansie i manieryzmie.

Ornamentyka renesansowa bazowała w znacznej mierze na zdobnictwie antycznym. Było to spowodowane ogólnym zwrotem w sztuce, który zaowocował nowym stylem, w którym artyści zaczęli inspirować się naturą oraz sztuką antyku. Zmiany zaszły nie tylko w tematyce czy technice malarskiej, ale także w sferze ornamentyki. Poza antycznymi dekoracjami używano dość powszechnie ornamentów wschodnich, które były czasem dodatkowo przekształcane dzięki czemu powstawały nowe dekoracje. Popularnym motywem był także kaseton, który używano do przekrycia stropów w budowlach.

Informacje na temat niektórych ornamentów, takie jak arabeska i maureska, można odnaleźć tutaj. Informacje o ornamentach wywodzących się z antyku, czyli groteska, girlanda i feston znajdują się tutaj.

Poniżej opisane zostaną ornamenty, które pojawiły się w renesansie.

Ornament kandelabrowy – ornament w formie świecznika połączonego często z motywami dekoracyjnymi, takimi jak wić roślinna czy groteska ułożone w układzie symetrycznym. Ornament ten stosowany był na pionowych, wąskich płycinach. Rodowód tego ornamentu wywodzi się z antyku i stosowany był w renesansie, a później w klasycyzmie. Ornament ten pokrywał cokoły, płyciny i pilastry rzeźb oraz elementów architektonicznych.
Przykłady ornamentu kandelabrowego.Przykłady ornamentu kandelabrowego.

Ornament cekinowy – jest to ornament, w którym głównym motywem są płaskie krążki zachodzące na siebie jeden na drugi. Czasem widoczne są otwory w krążkach, przez które widoczna jest czasem sznur, na które są nawleczone. Ornament ten wykorzystywany na wąskich, pionowych płycinach. Ornament ten występował w płaskorzeźbie, dekoracji architektonicznej, grafice i w rzemiośle artystycznym.

Ornament cekinowyOrnament cekinowy

Zwis – jest to motyw dekoracyjny w formie pęku kwiatów, owoców lub liści, podwieszony w jednym punkcie. Terminem tym określa się motyw dekoracyjny, który występował w renesansie i baroku.

ZwisZwis

Panoplia – motyw dekoracyjny w postaci wiązki skrzyżowanych elementów uzbrojenia takich jak oręża, zbroje, sztandary, proporce czy tarcze. Panoplia są ukształtowane w określony kształt geometryczny, np. prostokąt, kwadrat. W renesansie i baroku występowały także zwieńczenia panopliowe.
Przykład panoplii.Przykład panoplii.


Putto – motyw dekoracyjny przedstawiający małego nagiego chłopca, pojawiający się w renesansie w rzeźbie i malarstwie. Putto nawiązuje do antycznego wyobrażenia Erosa. Terminem putto określa się także postacie aniołków występujące w kościelnej sztuce renesansowej, barokowej i rokokowej.
Grupa figuralna z puttami.Grupa figuralna z puttami.

Woluta, ślimacznica – element architektoniczny i motyw ornamentalny w kształcie spirali lub zwoju. Występuje jako motyw w zwieńczeniach w okresie renesansu, manieryzmu i w baroku. Szczególną odmianą woluty jest tzw. spływ wolutowy charakterystyczny dla manieryzmu i baroku, wypełniający przestrzeń pomiędzy węższą kondygnacją wyższą i szerszą kondygnacją niższą. Woluty występowały także w architekturze klasycznej jako element zwieńczenia głowicy.

images 9Ząbki, denticuli – motyw dekoracyjny ukształtowany z prostokątnych ząbków umieszczany na gzymsie w belkowaniu doryckim i korynckim. Do ornamentyki został przejęty w renesansie, wykonywany w architekturze oraz malarstwie iluzjonistycznym. Ząbki to także każdy motyw dekoracyjny złożony z elementów zbliżonych kształtem do zębów.

Poniżej gzymsu z kimationem jońskim widoczne są denticuli.Poniżej gzymsu z kimationem jońskim widoczne są denticuli.


Ornamentyka powstała w manieryzmie była w większej mierze oparta na geometrii, stanowiła wyraz poszukiwań nowej formy, która odwoływałaby się nie do antyku, który był popularny w renesansie, ale do czegoś innego, nowego. Zdobienia te w większej mierze pojawiały się jako element dekoracyjny w rzemiośle artystycznym, meblarstwie, snycerstwie czy rzeźbie.

Rollwerk, ornament zwijany, ornament kartuszowy, ornament zawijany – ornament manierystyczny, w którym elementy przypominają wycięte z blachy, zawijające się na zewnątrz lub wewnątrz i komponowane przestrzennie. Ornament ten ukształtował się we Francji, rozwinął w Niderlandach ok. połowy XVI w., następnie rozprzestrzenił się w Europie i trwał do 2 ćwierci XVII wieku. Ornament ten był stosowany w rzemiośle artystycznym, snycerstwie, malarstwie, rzeźbie. Występował często z ornamentem okuciowym, tworząc ornament okuciowo-zwijany.

cdscsd

Ornament okuciowy – pojawił się w manieryzmie, ma charakter dekoracji płaszczyznowej. Zbudowany jest z płaskich listew i płycin naśladujących żelazne okucia. Ornament ten kształtowany jest w geometryczne formy, czasem jest ażurowy, do którego dołączone są takie elementy jak np. małe rauty, kaboszony, imitacja główek gwoździ, elementy fantastyczne. Dekoracja z tym ornamentem pojawiła się w kamieniu, stiuku, metalu i drewnie. Ornament okuciowy występował w dekoracji architektonicznej, snycerstwie (np. ołtarze, stalle, ambony), rzemiośle artystycznym, meblarstwie (np. jako intarsja), złotnictwie. Często występował w zestawieniu z ornamentem zawijanym.

ornament okuciowyW kolejnych wpisach zostaną przedstawione ornamenty z okresu baroku, regencji oraz rokoko.

Ornamentyka – Średniowiecze i sztuka islamu

W dzisiejszym wpisie przedstawimy ornamenty, które wykształciły się w romanizmie, gotyku oraz jako ciekawostkę zaprezentujemy zdobienia występujące w sztuce islamu.

Omawianie ornamentyki wykształconej w okresie średniowiecza należy rozpocząć od nawiązania do czasów Karola Wielkiego oraz sztuki iryjskiej. To swoiste cofnięcie się w czasie podyktowane jest tym, że część ornamentów, które występowały u schyłku antyku i w Bizancjum pojawiły się w sztuce VIII w. za sprawą zainteresowania Karola sztuką i kulturą antyczną. Umiłowanie do antyku widoczne jest w dekoracji kaplicy pałacowej w Akwizgranie, która wyraźnie nawiązuje do sztuki z Rawenny czy Rzymu pochodzącej z wcześniejszych okresów.
Akwizgran, fragment dekoracji kaplicy pałacowejAkwizgran, fragment dekoracji kaplicy pałacowej

Mauzoleum Galii PlacydiiMauzoleum Galii PlacydiiJeśli chodzi o nawiązanie do sztuki iryjskiej, to odwołanie to można uzasadnić tym, że plecionka, którą można odnaleźć na miniaturach ze środowiska iryjskiego pojawia się w sztuce romańskiej w bardziej zgeometryzowanej i uproszczonej formie. Pojawienie się tych ornamentów można wytłumaczyć migracją ksiąg, w których znajdowały się bogato zdobione iluminacje.

W sztuce romańskiej dominował ornament geometryczny zaczerpnięty z architektury, a także ornament roślinny. Ornamentyka bazowała na prostych kształtach, które były rytmicznie powielane w kompozycje pasowe lub dopasowane do konkretnych miejsc. W sztuce obowiązywało tzw. „prawo ram”, wedle którego wszystko było dopasowane do każdego pola. Widoczne to było zwłaszcza w dekoracji rzeźbiarskiej oraz architektonicznej.
Przykłady ornamentyki romańskiejPrzykłady ornamentyki romańskiej

Romański fryz plecionkowyRomański fryz plecionkowy
Romański ornament „kostkowy”Romański ornament „kostkowy”

Plecionka – motyw dekoracyjny złożony z linii, wstęg, taśm, pasów lub listew (plecionka geometryczna), ciał zwierzęcych lub wstęg z głowami i kończynami zwierzęcymi (plecionka zwierzęca), łodyg roślinnych lub wstęg z liśćmi i kwiatami (plecionka roślinna). Elementy plecionki zachodzą na siebie wzajemnie naprzemiennie, u dołu i u góry całej kompozycji. Mogą zwijać się w spirale, skomplikowane układy ósemek czy warkoczy. Poza sztuką celtycką występuje na Bliskim Wschodzie, a także w późniejszych okresach w sztuce – w romanizmie, malarstwie miniaturowym (malarstwo iryjskie) czy w mozaikach.

plecionkaceltyckaW okresie trwania gotyku ornamentyka ewoluowała ku formom ostrzejszym. Pojawiły się formy lancetowate, wydłużone, jak na przykład stylizowane kwiaty czy gałązki, suchy akant oraz ornament geometryczny (maswerk). Obok zdobień roślinnych czy geometrycznych występowały także chimery.

Rozeta – motyw dekoracyjny o formie stylizowanego, rozchylonego kwiatu (pierwotnie róży). Rozety miały dośrodkowy układ płatków i występowały we wszystkich dziedzinach sztuki. Pierwsze, proste rozety pojawiły się już w romanizmie, jednak największy ich rozwój przypadł na czas gotyku, kiedy to element ten był umieszczany na fasadach kościołów. Z biegiem czasu rozety miały co raz bardziej skomplikowaną formę oraz zdobienia. W późniejszych czasach motyw ten występował np. jako dekoracja kasetonów lub plafonów.
Rozeta, Notre Dame w ParyżuRozeta, Notre Dame w Paryżu

Wieloliść – motyw dekoracyjny, często geometryczny, stylizowany na liście lub płatki kwiatów, składa się z powtórzonych rytmicznie odcinków łuku o różnych kształtach, np. zaostrzonego, podkowiastego, itp. Wieloliście można rozróżnić po ilości zastosowanych łuków, np. dwu-, trój-, czworo-, pięcio- itd. Początkowo motyw ten stosowany był jako otwarta lub zamknięta forma, np. jako dwulistne zamknięcie okien. Formą wieloliścia jest rozeta, która podzielona wewnętrznie na oddzielne segmenty.

Ciekawostką jest fakt, że do formy trój- i czworoliścia nawiązywano także w architekturze już w okresie późnej starożytności, romanizmu i w gotyku. Istnieje termin taki jak układ treflowy, który opisuje układ pomieszczeń w świątyniach chrześcijańskich opartych na motywach wieloliściach.

W sztuce islamu można wyodrębnić kilka motywów dekoracyjnych stosowanych jako ornament. Należą do nich takie ornamenty jak arabeska, maureska, ornament epigraficzny. W sztuce tej występował także motyw dekoracyjny łuków wielolistnych.Łuk podkowiastyŁuk podkowiastyArabeska – ornament roślinny, wywodzi się ze sztuki starożytnej. W sztuce islamu istniała także jego mocno stylizowana forma.

ArabeskaArabeska

Ornament epigraficzny – motyw zdobniczy oparty na stylizowanych, rytych literach.Przykład ornamentu epigraficznegoPrzykład ornamentu epigraficznegoMaureska – ornament płaszczyznowy zbudowany ze stylizowanych wici roślinnych o silnie przekształconych łodygach, liściach oraz kwiatach, ułożonych symetrycznie i wypełniający całkowicie pole. Motyw ten wykształcił się w sztuce islamu i oparty był na motywach hellenistycznych. Był to popularny motyw w Europie w dobie renesansu, szczególnie w wyrobach rzemiosła artystycznego.

MaureskaMaureska

Ornamentyka – Starożytność cz. II

W dzisiejszym wpisie przedstawimy ornamenty powstałe w sztuce Starożytnej Grecji, Rzymu, Bizancjum oraz Północnej Europy.

Ornamentyka w Starożytnej Grecji

Ornamentyka w sztuce greckiej najbardziej widoczna jest w architekturze oraz w dekoracji naczyń. Zachowane przykłady dotyczą w głównej mierze tych dwóch dziedzin sztuki, ponieważ malarstwo z tego okresu nie zachowało się. W Starożytnej Grecji najpierw pojawiły się ornamenty geometryczne, bazujące na prostych kształtach, takie jak spirala, zygzak, meander czy fala. Jako ciekawostkę można dodać, że ornament falisty znany był pod inną nazwą – „biegnący pies”.

W Starożytnej Grecji wykształciło się specyficzne zdobienie zwane kimationem (krajnikiem). Jest to ornament ciągły w formie pasa ze stylizowanych liści, który występuje w architekturze, malarstwie oraz rzemiośle artystycznym. Kimationy obecne w dekoracji architektonicznej posiadały zdobienie z różnorakich elementów. Te najprostsze posiadały zdobienie geometryczne (kimation dorycki, joński) lub kwiatowe (kimation lesbijski). W dalszym etapie rozwoju tej sztuki pojawiły się ornamenty roślinne złożone z pojedynczych motywów, takich jak liście lub kwiaty, które są połączone ze sobą w ciągły pas dekoracji. Przykładem takiej dekoracji jest akant, feston, palmeta oraz rozeta. Występują też zdobienia z motywami figuralnymi, jak np. maska. W sztuce tego okresu występowały dekoracje złożone z ornamentów zwierzęcych (delfiny, bukranion), pojawiły się także zdobienia stosowane wcześniej w architekturze, takie jak astragal, ząbki lub perełki.

Poniżej przedstawiamy kilka ornamentów oraz sposobów dekoracji w sztuce greckiej.

kimation jonski

kimation lesbijskiOrnamenty roślinne:

Akant – ornament stworzony w oparciu o liście, łodygi oraz kwiaty rośliny rosnącej dziko w strefie śródziemnomorskiej. Ornament ten wykształcił się w okresie starożytnym. W kolejnych epokach przybierał rozmaite formy – od prostej formy, odwzorowującej realne kształty rośliny, poprzez wybujałą postać obecną w sztuce barokowej aż po zredukowane formy takie jak akant suchy.

acanthus psfaaaArabeska – wywodzi się ze stylizowanej wici roślinnej, którą stosowano w starożytności.

800px ara pacis fregio lato ovest voluteFeston – motyw dekoracyjny w formie podwieszonego po bokach zwisającego ku dołowi pęku kwiatów, złożonych z liści, kwiatów i owoców. Jest to także określenie na podwieszoną w ten sposób tkaninę. Często festony zawieszone są na guzach i przewiązane wstęgą lub kokardą. Ornament ten stosowany był w dekoracjach starożytnych (głównie w Rzymie), renesansowych,manierystycznych, barokowych i klasycystycznych.

feston

Girlanda – wieniec o zamkniętej formie z liści lauru, dębu, kwiatów lub owoców.

girlandaaa

Palmeta – motyw dekoracyjny w formie rozłożonego wachlarzowo, symetrycznego, stylizowanego liścia palmy. Wykorzystywany jako pojedynczy motyw zdobniczy lub też zestawiany w formie pasa ciągłego.

ornament palmetowyOrnament zwierzęce:

Bukranion – motyw dekoracyjny o kształcie czaszki byka często o znaczeniu symbolicznym -jako symbol zwierzęcia ofiarnego, zazwyczaj płaskorzeźbiony, stosowany głównie w architekturze rzymskiej (umieszczany był na metopach, fryzach,a poszczególne elementy połączone są za pomocą girlandy z liśćmi, kwiatami i owocami, która jest zawieszona na rogach). Ornament ten pojawił się ponownie w czasach późniejszych w renesansie oraz klasycyzmie. Podobnym elementem dekoracyjnym jest aegikranion (jest to czaszka kozy, mająca podobną dekorację i podobną symbolikę).

bukranion

Bukefalion – motyw dekoracyjny w kształcie łba żywego konia, przyozdobionego wstęgami i girlandami, często płaskorzeźbiony, stosowany w sztuce sepulkralnej starożytnej Grecji i Rzymu.

Ornamenty geometryczne:

Meander – ornament w formie ciągłego pasa dekoracji złożony z linii prostych załamujących się pod kątem prostym. Powstało kilka typów tego zdobienia, m.in. poprzez nakładanie na siebie linii czy też przenikające lub zanikające linie.

meander

Astragal – jest to ornament w formie ciągłego pasa dekoracyjnego złożonego z półwypukłych perełek lub krążków oddzielonych od siebie. Początkowo występował on w dekoracji architektonicznej i zazwyczaj umieszczano go pomiędzy trzonem kolumny a głowicą lub jako dekorację bazy

ornament astragalMotywy dekoracyjne w sztuce greckiej:

Gryf – motyw dekoracyjny wykorzystywany w sztuce greckiej i rzymskiej. Stworzenie to ma ciało lwa, skrzydła i głowę drapieżnego ptaka. Motyw ten umieszczany był w zdobieniach architektonicznych, malarstwie oraz rzemiośle.

659px satyr griffin arimaspus louvre ca491Układ antytetyczny – jest to dekoracyjny układ figuralny lub ornamentalny o elementach przeciwstawiających się sobie po obu stronach osi symetrii. Składa się z elementu środkowego i bocznych lub tylko z bocznych. Występuje jako układ zamknięty lub stanowi ogniwo układu ciągłego. Stosowany często w Starożytności, odgrywał znaczącą rolę w kościelnej sztuce średniowiecznej, a także w ornamentyce renesansowej (groteska) i klasycystycznej.

lwia brama w mykenachUkład heraldyczny – jest to niewłaściwie używane określenie na elementy dekoracyjne ustawione w układzie antytetycznym. Często motywy te są stylizowane na części pochodzące z herbów, np. lew kroczący ujęty z profilu.

Starożytny Rzym oraz Bizancjum, będące spadkobiercą sztuki antycznej nie wykształciły nowych ornamentów, ale korzystały z powszechnie już znanych greckich zdobień. Jak wspomniane było w poprzednim wpisie, dekoracje rzymskie były niezwykle barwne.

Groteska – jest to ornament składający się z wici roślinnej, w którą wpleciono motywy dekoracyjne, figuralne i zwierzęce, owoce, kwiaty, panoplia, elementy architektury czy rzeczy fantastyczne. Ornament ten wytworzył się w sztuce rzymskiej w I w. n.e. i występował także w późniejszych okresach (renesans, klasycyzm) jako samodzielny motyw dekoracyjny lub też w połączeniu z innymi dekoracjami.

11326327 854825754601487 628042199 naSztuka bizantyjska

W sztuce bizantyjskiej pojawiają się wcześniej wspomniane dekoracje i motywy zdobnicze. Swoistą nowością jest ornament geometryczny, który mimo prostej formy układany jest naprzemiennie w formy przypominające meander. Spośród dekoracji, jakie można oglądać w zachowanych zabytkach bizantyńskich i wczesnochrześcijańskich popularne były gwiazdy, rozetki, kwiaty, stylizowane wici roślinne oraz proste zdobienia złożone z elementów geometrycznych.

screen shot 2015 06 08 at 8 00 27 pmm

54b04570f8c5dba72a52a77f879d543e m

mausoleum galla placidia6 637x862mPółnocna Europa

Na północy Europy w sztuce celtyckiej i germańskiej najpopularniejszy był ornament geometryczny, a w szczególności spirale i niezwykle skomplikowane plecionki.

Plecionka – jest to ornament złożony z linii, wstęg, taśm, pasów lub listew (plecionka geometryczna), ciał zwierzęcych lub wstęg z głowami i kończynami zwierzęcymi (plecionka zwierzęca), łodyg roślinnych lub wstęg z liśćmi i kwiatami (plecionka roślinna). Elementy plecionki zachodzą na siebie wzajemnie naprzemiennie, u dołu i u góry całej kompozycji. Mogą zwijać się w spirale, skomplikowane układy ósemek czy warkoczy. Poza sztuką celtycką występuje na Bliskim Wschodzie, a także w późniejszych okresach w sztuce – w romanizmie, malarstwie miniaturowym (malarstwo iryjskie) czy w mozaikach.

plecionkaceltycka

Ornamentyka – Starożytność

W sztuce każdej z epok występowały rozmaite ornamenty, które w późniejszych czasach wykorzystywano w niezmienionej lub nieco zmodyfikowanej formie. Ornamenty pojawiały się w niemal każdej dziedzinie sztuki – malarstwie, architekturze, rzemiośle artystycznym oraz rzeźbie i płaskorzeźbie.

Ornamenty stosowane w sztuce starożytnej były niezwykle barwne, a kolory były zestawione dość kontrastowo. Ta urozmaicona kolorystyka pojawiała się w sztuce egipskiej, kreteńskiej, greckiej oraz rzymskiej. W chwili obecnej znamy niewiele przykładów zachowanej barwnej dekoracji ornamentalnej, ponieważ większa część obiektów uległa zniszczeniu z biegiem czasu w wyniku działań atmosferycznych lub dewastacji dokonywanej przez ludzi. Zachowane zespoły dekoracji, w których widoczne są ornamenty są nieliczne i pochodzą z różnych okresów w sztuce, np. dekoracja pałacu na Knossos (sztuka kreteńska) czy malarstwo freskowe z Pompei czy Herculanum (sztuka rzymska).

Sztuka kreteńska. Dekoracja sali tronowej w Knossos.Sztuka kreteńska. Dekoracja sali tronowej w Knossos.

Sztuka rzymska. Dekoracja w Herculanum.Sztuka rzymska. Dekoracja w Herculanum.

Ornamentyka w Starożytnym Egipcie

Sztuka Egipska rządziła się prawami, które na przestrzeni wieków nie uległy większym zmianom (poza okresem amarneńskim za panowania Amenhotepa IV (Echnatona), kiedy to sztuka uległa znacznym przekształceniom). Sztuka ta oparta była m. in. na zasadzie hieratyczności, perspektywy odśrodkowej oraz określonym przedstawieniu postaci ludzkiej (szczegółowo wytyczone proporcje, głowa oraz tułów ukazane z profilu, barki malowane na wprost, nogi z profilu i w wykroku). Działalność artystyczna w tym okresie była nierozerwalnie połączona z religią oraz sztuką sepulkralną. Echa oddziaływania tych wpływów widoczne są m. in. w sposobie konstrukcji pałaców oraz ich zdobieniach. Dekoracja obecna w sztuce Starożytnego Egiptu w głównej mierze nawiązuje do motywów roślinnych, takich jak papirusy czy lotosy. Elementy te pojawiały się zazwyczaj w dekoracji kapiteli kolumn, które umieszczane były w pałacach, świątyniach oraz grobowcach.

Przykład dekoracji kapiteli kolumn motywem opartym na ornamencie roślinnym.Przykład dekoracji kapiteli kolumn motywem opartym na ornamencie roślinnym.

Ciekawostką jest fakt, że papirus występujący w delcie Nilu był w Starożytności symbolem Dolnego Egiptu. Do innych motywów ornamentalnych należy m. in. motyw rozłożonych ptasich skrzydeł, który powiązany jest z religią, a mianowicie z wizerunkiem bogini Maat.

skrzydla

Używano także takich motywów dekoracyjnych jak skarabeusze czy kobry ustawione w układzie antytetycznym (stojące naprzeciwko siebie i zwrócone ku sobie lub na zewnątrz).

73720021948b3c45e828ccDo częstego motywu, które pojawiały się razem z ornamentami należały sfinksy (niektóre z nich miały głowy ludzkie lub baranie).

4f08d78a fd5e 41c1 92ec 7622d7819928 16x9 600x338

800px dromos sphinx karnak 01 1Poza wspomnianymi sposobami zdobienia, używano też ornamentów geometrycznych opartych na prostych formach takich jak trójkąt, prostokąt, koło czy kwadrat.

examples of historical ornament egyptian by boston public library

Ornamentyka w sztuce kreteńskiej

W kulturze egejskiej, w której wykształciła się sztuka kreteńska (zwana także minojską) występowały ornamenty roślinne oraz geometryczne. Do motywów dekoracyjnych można zaliczyć gryfy i lwy w układzie antytetycznym, lilie oraz przedstawienia zwierząt.

Lwia brama w Mykenach.Lwia brama w Mykenach.
Dekoracja sali tronowej w Knossos.Dekoracja sali tronowej w Knossos.

Zdobienia geometryczne oparte były -podobnie jak w sztuce egipskiej- na prostych formach, tworzących dekoracyjne pasy (dekorację taką widać na rekonstrukcji wystroju wnętrza megaronu).

Rekonstrukcja megaronu.Rekonstrukcja megaronu.

W kolejnym wpisie przedstawimy ornamenty występujące w Starożytnej Grecji, Rzymie, Bizancjum oraz zdobienia wykorzystywane w sztuce północnej Europy.

Historia ornamentu – wprowadzenie

Rozpoczynamy nowy cykl na na naszym blogu, który ma na celu przedstawienie historii ornamentyki. W kolejnych wpisach będziemy prezentowali oraz omawiali ornamenty, które pojawiały się w sztuce.

Człowiek niemal od początków swojego istnienia ozdabiał rzeczy, które go otaczały. Początkowo ornamentyka miała formę geometryczną, z czasem nastąpiło przekształcenie tych prostych motywów w coraz bardziej skomplikowane formy.

Historia ornamentu – wprowadzenieHistoria ornamentu – wprowadzenie

Ornament to pojedynczy, powtarzany motyw bądź też pewien zespół elementów, który jest ze sobą połączony w pewną całość. Ornamenty można odnaleźć w architekturze, malarstwie, rzeźbie czy rzemiośle artystycznym. Zdobienia te mogą występować w formie ciągłych pasów, pokrywać wydzielone powierzchnie lub pokrywać przedmiot całkowicie.
Plecionka.Plecionka.

Przykład użycia ornamentu okuciowego. Kaplica Boimów we Lwowie.Przykład użycia ornamentu okuciowego. Kaplica Boimów we Lwowie.

W księdze z Kells inicjały wypełniane były różnymi ornamentami.W księdze z Kells inicjały wypełniane były różnymi ornamentami.Spośród rodzajów ornamentów można wymienić trzy główne nurty: ornamenty geometryczne (np. meander), roślinne (np. wić roślinna) oraz zwierzęce (np. bukranion).

Meander.Meander.

.

Wić roślinna.Wić roślinna.


BukranionBukranion.

Najczęściej ornament powstaje przez stylizację istniejącej realnie rzeczy. Dzięki takiemu zabiegowi powstaje uproszczony znak, który jest najczęściej ułożony jeden za drugim, przez co traci swój indywidualny charakter i tworzy dekoracyjny pas. Poza wspomnianym już sposobem stylizowania realnych rzeczy, istnieje jeszcze inny sposób, a mianowicie łączenie ze sobą różnych elementów. Dzięki takim zabiegom powstała np. groteska.

Groteska.Groteska.Ornament w przeciwieństwie do pojedynczych elementów zdobniczych, takich jak np. kartusz, może składać się z wielu drobnych elementów. Wśród motywów ornamentalnych można znaleźć postacie ludzkie, fragmenty architektoniczne, pismo kaligraficzne, znaki, symbole czy przedmioty.

Dzięki ornamentom można w przybliżeniu zadatować dzieło sztuki i stwierdzić kiedy powstało. Jednakże niektóre ornamenty antyczne pojawiały się w późniejszym czasie w nieco zmienionej formie, np. w renesansie, klasycyzmie czy stylach historyzujących.

Surrealizm

Powstanie surrealizmu jest ściśle związane z dadaizmem. Ruch ten zaczął kształtować się w 1919 roku, w tym samym w którym powstało czasopismo Littérature, założone przez człowieka który później był głównym przedstawicielem tegoż kierunku – André Bretona. Był on jednocześnie autorem napisanego w 1924 roku „Manifestu surrealistycznego”. Dzieło to powstało gdy Breton odczuł niedosyt w stosunku do dadaizmu, który według niego skończył się. Poza tym inspiracje surrealiści czerpali także z malarstwa Hieronima Boscha.
André BretonAndré BretonSam termin „surrealizm” został wymyślony i użyty przez Guillaume’a Apollinaire’a w 1917 roku. Pierwsza grupa artystyczna tworząca w tym stylu powstała w 1922 roku (należeli do niej Paul Eluard i Benjamin Péret), zaś ich pierwsza wystawa odbyła się w 1925 roku.

Manifest surrealizmuManifest surrealizmu

Głównym założeniem surrealizmu jest „wyrażanie wizualne percepcji wewnętrznej”. Styl ten nazywany jest również „snem na jawie”. To, co znajduje się pod tymi dwoma hasłami łatwo zaobserwować i zrozumieć patrząc na malarstwo przedstawicieli gatunku. Już wielcy poprzednicy – czyli dadaiści sprzeciwiali się wszystkim dotychczasowym konwencjom i standardom, surrealizm nie tylko kontynuował bunt, ale i zradykalizował go, w sposób bezkompromisowy negując wszystko co tylko daje się odrzucić.
Salwador Dali - "Trwałość pamięci"Salwador Dali - "Trwałość pamięci"Od samego początku ruch był wspierany przez czasopisma: La Révolution Surréaliste, Le Surréalisme au Service de la Révolution, Minotaure (ten ostatni w latach 1933-1938). W 1929 roku Breton napisał także Drugi manifest surrealizmu. Artyści surrealistyczni mieli lewicowe poglądy, wielu z nich angażowało się w działalność polityczną po stronie komunistycznej. Byli przeciwnikami militaryzmu, przemocy (oraz uosobieniem tychże – faszyzmowi) oraz przeciwko nowoczesności, technologii i kryzysu z tym związanego. Wyzwoleniem z tej fatalnej dla ludzkości sytuacji miało być zwrócenie do podświadomości i czerpanie energii z ukrytych tam pokładów. Podstawowym hasłem głoszonym przez surrealistów była wolność – „Tylko słowo wolność potrafi mnie jeszcze porwać. Sądzę, że to słowo mogłoby bez końca podniecać stary fanatyzm ludzki” jak napisał w manifeście Breton.

Salvador Dali – „Płonąca żyrafa”Salvador Dali – „Płonąca żyrafa”


Ruch surrealistyczny był współtworzony przez takich artystów jak Tristan Tzara, Salvador Dali, Antonin Artaud, Pierre Reverdy i wielu innych. Grupy surrealistów działały przede wszystkim we Francji, aczkolwiek swoich przedstawicieli znalazły także w Belgii, Wielkiej Brytanii i Czechosłowacji. W Polsce nie znalazł on swoich przedstawicieli w malarstwie, jedynie w poezji Adama Ważyka, Jana Brzękowskiego i Aleksandra Wata można odnaleźć elementy tegoż stylu.

Pierwsza strona czasopisma La Révolution SurréalistePierwsza strona czasopisma La Révolution Surréaliste

Futuryzm

Narodziny futuryzmu miały miejsce we Włoszech, w kraju przepełnionym zabytkami minionych epok oraz szacunku do tradycji. Może fakt ten wydawać się nieco sprzeczny z ogólnymi spostrzeżeniami, ale nie gdzie indziej jak właśnie w Mediolanie w roku 1910 zawiązała się grupa, która dostrzegała w postępie technicznym nadzieję na uzdrowienie ludzkości. Na tle kontrastu tradycji z wynalazkami wyostrzył się rodzaj buntu futurystycznego. Mediolan był w tym czasie najbardziej uprzemysłowionym z miast włoskich. Wyznawcy nurtu działali ściśle według z góry przyjętych założeń i zasad, zawartych w manifeście Filippo Tommasa Marinettiego pod koniec roku 1908, a opublikowanych 20 lutego 1909 roku w paryskim dzienniku Le Figaro.

le figaro 20 february 1909 header


Filippo Tommaso MarinettiFilippo Tommaso Marinetti

W manifeście możemy znaleźć słowa: To z Włoch rzucamy w świat ten nasz manifest gwałtowności niszczycielskiej i podpalającej, którym ustanawiamy dziś Futuryzm, ponieważ chcemy uwolnić ten kraj od śmierdzącej gangreny profesorów, archeologów, zawodowych przewodników i antykwariuszy. Ponadto zawarty jest w nim kult maszyny i szybkości. Jednakże to nie jedyny manifest ruchu, który się pojawił i wytyczał ścieżki rozwoju artysty. W roku 1910 opublikowano Manifest malarstwa futurystycznego, autorstwa Umberto Boccioniego. Tekst ten został ponadto sygnowany przez Carla Carrę i Luigiego Russolo. Początkowo malarze musieli sprostać problemowi, wynikającemu z próby wcielenia teorii do sztuki. Boccioni posiadał ambicję stworzenia od podstaw nowego stylu oddającego ducha współczesnej epoki.

Umberto Boccioni, „Dinamismo di un footballer” (1913), Museum of Modern ArtUmberto Boccioni, „Dinamismo di un footballer” (1913), Museum of Modern Art

Carlo Carra, Women on the Balcony, 1912Carlo Carra, Women on the Balcony, 1912Luigi Russolo, The Revolt, 1911Luigi Russolo, The Revolt, 1911W roku 1911 w Mediolanie odbyła się pierwsza wystawa malarzy futurystycznych, w której uczestniczyli wyżej wymienieni przedstawiciele. Zamiarem artystów było wywołanie oburzenia wśród opinii publicznej, jednakże ona przyjęła ją z umiarkowanym zainteresowaniem. Ponadto

w prasie nie zabrakło pozytywnych ocen wystawy. Jeden z artykułów szczególnie zbulwersował futurystów. Otóż Ardengo Soffici we florenckim „Le Voce” podsumował wystawę jako błazenadę oraz oskarżył o zastosowanie prymitywnych środków formalnych. Wznieciło to ogromne oburzenie wśród artystów i zapoczątkowało spór. Cała historia konfliktu zakończyła się dość zaskakująco, kiedy to Soffici dołączył do ruchu futurystów.


Natalia Gonczarowa, CyclistNatalia Gonczarowa, Cyclist

W przedrewolucyjnej Rosji futuryzm przyjął się na gruncie artystycznym bardzo dobrze, ale malarze nigdy nie stworzyli jednolitej grupy. Po zwycięstwie rewolucji część artystów przyjęła postawę wrogą a część neutralną.

Futuryzm włoski w latach 1909-1914 objął wszystkie dziedziny twórczości: muzykę, poezję, teatr i sztuki plastyczne. Światopogląd został przeszczepiony na kręgi działań artystycznych w innych krajach. Do podstawowych zasad należało wypowiedzenie sprzeciwu wobec wszelkim przejawom paseizmu. Jednym z głównych ich celów było zerwanie wszystkich więzów z tradycją i przeszłością. Bunt obejmował również sprzeciw wobec Watykanu i systemu monarchicznego, jak i instytucjom, które regulują życie publiczne. Wszelkie postępy techniczne stanowiły podwaliny swego rodzaju religii. Postulowano od definitywnego odejścia od naśladownictwa natury i dotychczasowej sztuki. Kult przemocy i siły, a w konsekwencji wojny sprawiał, że członkowie ruchu chętnie wstępowali do armii, w czasie przystąpienia Włoch do wojny światowej.

Z perspektywy czasu wydaję się, że wysiłek twórców ruchu futurystycznego stał się syzyfową pracą. Jednak ich prace są przepełnione pasją, gdzie banalna rzeczywistość staję się jednością przesiąkniętą wszechobecnym rytmem.

Kubizm

 

Krytyk Louis Vauxcelles pojawił się na naszym blogu w odniesieniu do fowizmu, gdy podczas jednej z wystaw krzyknął: Donatello parmi les Fauves! Podobnie widząc pejzaże Georges’a Braque’a miał opisać je przy użyciu wyrazu: cubus czyli sześcian.

Pablo Picasso, prekursor kubizmu i jeden z najbardziej znanych artystów w dziejach świataPablo Picasso, prekursor kubizmu i jeden z najbardziej znanych artystów w dziejach świataWłaściwy kubizm powstał około 1909 roku we Francji, aczkolwiek wątki kubistyczne były widoczne już wcześniej – mniej więcej od 1906 roku. Gdy malarze odrzucili perspektywę i przestrzeń, a wszystkie bryły uwypuklono i zgeometryzowano. Ta ostatnia cecha – geometryzacja postępowała i jest najistotniejszą dla tego nurtu. Najwybitniejszymi przedstawicielami tegoż gatunku byli Pablo Picasso i Georges Braque.

Georges Braque - drugi po Picasso, najbardziej znany z kubistówGeorges Braque - drugi po Picasso, najbardziej znany z kubistówKubizm rozwijał się w trzech etapach. Pierwszy z nich rozpoczął się w 1906 roku i zakończył mniej więcej trzy lata później. Określa się go mianem prekubizmu, artyści tworzący w jego ramach odrzucili wtedy perspektywę i przestrzeń atmosferyczną. Rozpoczęli geometryzację brył, a co za tym idzie – wydobyciu struktury podziału bryły przy jednoczesnym tłumieniu koloru. Drugi etap, zwany analitycznym, rozpoczął się około 1909 roku i trwał kolejne trzy lata. Forma bryły została zmieniona, co doprowadziło do dekompozycji tak, aby poszczególne formy na siebie nachodziły i tworzyły wrażenie widzianych z wielu stron. Obraz tworzy wrażenie rozbitego na poszególne drobne części.

Braque – PortugalczykBraque – Portugalczyk

Trzeci etap nastąpił po 1912 roku i trwał około roku. Nazwano go syntetycznym, był on niejako uporządkowaniem i powrotem do pierwszego etapu. W etapie trzecim podkreślono konstrukcję całego obrazu a nie pojedynczego przedmiotu, którego dotyczył obraz. Nazwa jest ściśle związana z techniką, mianowicie z techniką kolażu. Polegała ona na użyciu różnych materiałów (przykładowo słomy, fragmentów gazet) i przyklejanie ich do obrazu. Pierwszym dziełem stworzonym w ten sposób była Martwa natura z plecionym krzesłem Pabla Picassa z 1911 roku. W obraz ten autor wkleił fragment oparcia plecionego krzesła. W tej fazie używano także mocnej, wyrazistej barwy.
Picasso - Martwa natura z plecionym krzesłemPicasso - Martwa natura z plecionym krzesłemPrzedstawiciele kubizmu ukazywali rzeczywistość w taki sposób, by oglądający mógł dokładnie zanalizować obiekt. Ich dzieła dzięki deformacjom szokowały, ale i zmuszały do refleksji dając natchnienie kolejnym grupom artystycznym – konstruktywistom, futurystom czy ekspresjonistom.

Picasso – GuernicaPicasso – Guernica

Dadaizm

Dadaizm był awangardowym ruchem literacko-artystycznym, który dążył do maksymalnego zerwania z jakąkolwiek tradycją. Rozwijał się na pograniczu trzech państw – Francji, Niemiec i Szwajcarii, ale jego wpływy silne były również w USA. Nazwa została wybrana również w oparciu o zerwanie z tradycją – na chybił trafił przez Tristana Tzarę ze słownika, a oznacza po francusku, w dziecięcym języku („dada”) drewnianą zabawkę.
Tristan Tzara, własc. Samuel RosenstockTristan Tzara, własc. Samuel RosenstockRuch działał w latach 1915-1922, początkowo w Zurychu, gdzie prowadzili go emigranci wojenni skupieni wokół czasopisma Cabaret de Voltaire. Dadaiści podobnie jak wcześniej fowiści byli zniechęceni europejską kulturą i Europą w ogóle. Bardzo duży wpływ miał na nich wybuch i przebieg I Wojny Światowej. Największy dotychczas konflikt w dziejach odcisnął olbrzymie piętno na artystach. Cywilizacja europejska i ład społeczny został zachwiany przez działania wojny, która w odczuciu wielu była bezsensowna.

Czasopismo Cabaret VoltaireCzasopismo Cabaret Voltaire

Twórczość dadaistów była różnoraka – tworzyli oni pewnego rodzaju performance jak na przykład gasząc światła podczas kongresu, w którym brał udział Charlie Chaplin. Zadaniem ich twórczości było szokowanie. Stąd też namalowali serię obrazów – reprodukcji z wulgarnymi zniekształceniami, Marcel Duchamp zaś na jednej z wystaw pokazał jedno z najsłynniejszych swoich dzieł – pisuar.
Marcel Duchamp - FontannaMarcel Duchamp - FontannaDzieła dadaistów miały szokować i trzeba przyznać, że cel został osiągnięty. W dzisiejszych czasach twórczość ich wydaje się delikatnie rzecz ujmując dziwna, lecz 80 lat wstecz była to rewolucja i zachowanie skrajnie szokujące. W Niemczech i Francji ruch znalazł wielu zwolenników i był następnie kontynuowany przez surrealistów. Do najwybitniejszych przedstawicieli nurtu należą Max Ernst, Francis Picabia, Marcel Duchamp.


Duchamp - Mona LisaDuchamp - Mona Lisa